Archives de catégorie : Vitrinde

Türkiye ve göç olguları

Signature --- Image by © Royalty-Free/Corbis
Signature — Image by © Royalty-Free/Corbis

Nisan 2015

Version française

IFEA’daki Göç ve Hareketlilik Araştırma Birimi’nin donanımını sağlamlaştırmak için enstitünün kütüphanesine, Türkiye ile ilgili göç meselelerini konu alan eserler kazandırılmıştır. Bu ayki vitrin de bunların genel bir görünümünü sunmak üzere hazırlanmıştır. Kütüphane derlemlerinin geliştirilmesinin uzun soluklu bir çalışma olduğu düşünülürse, vitrinin bir amacı da kütüphaneye yeni çalışmaların kazandırılmasını arzulayan araştırmacıları ve öğrencileri, Göç ve Hareketlilik Birimi mensuplarına  amimo.ifea@gmail e-posta adresinden yazarak önerilerde bulunmaya yöneltmektir.

Öte yandan, bu vitrinin nisan ayına denk gelmesi de anlamlıdır. Zira Türkiye ve Fransa arasındaki 8 Nisan 1965 tarihli İş Gücü Anlaşması’nın 50. yılı vesilesiyle IFEA ve başka kuruluşlar, bir dizi etkinlik düzenlemişlerdir. Bunlar arasında 9 Nisan’da IFEA’da gerçekleşecek atölye çalışması da Fransa’daki Türk göçü üzerine çalışan yüksek lisans ve doktora öğrencileri ile Göç ve Hareketlilik Birimi’nde Türkiye ile ilgili göç konuları üzerine çalışan araştırmacıları buluşturarak bir fikir alışverişinde bulunulmasını sağlayacaktır.

IFEA’nın kütüphanesinde Türkiye’deki kütüphanelerde kolaylıkla bulunmayan, Türkiye’den Fransa’ya göç konusuyla ilgili belli başlı eserler mevcuttur. Bunlar arasında Fransa’daki Türk aileler üzerine gerçekleştirilmiş araştırmalarda Kastoryano’nun öncü çalışmasını (Kastoryano, 1986), Stéphane de Tapia’nın uzun süreye yayılan araştırması (Tapia, 1986 ; 2005 ; Jund, Dumont et Tapia, 1995 ; Dumont, Pérouse, Tapia ve Akgönül, 2002) ile Tribalat’nın nüfusu sosyolojik bir bakış açısıyla ele aldığı geniş kapsamlı raporunu (Tribalat, 1995) sayabiliriz. Bu son eserin Türk ailelerin Fransız toplumuyla bütünleşmede çektiği zorlukları dile getiren son sözü tartışmalara yol açmıştır. IFEA’nın kütüphanesinde bu görüşün bir eleştirisi olarak ortaya çıkan (Rigoni, 2000) eserler de mevcuttur. Türkçe okuyan okuyucular için erişmesi güç olabilecek, Türk göçünün Fransa’daki sosyal bilimciler gözünden inceleme derlemeleri Danış ve İrtiş’in Türkçe yayımladıkları eserde (Danış et İrtiş, 2008) bir araya getirilmiştir.

Söz konusu erişim sorunu, Türk sosyal bilimcilerce işlenen Avrupa’ya Türk göçü çalışmaları için de geçerlidir. Türkçe bilmeyen araştırmacılar için bu incelemelerin içerikleri genellikle pek kolay anlaşılır olmamıştır. Türk göçü üzerine ilk araştırma, Almanya’daki Türk göçmenler ile gerçekleştirilmiştir (Abadan, 1964). Bu çalışma, sonraki onyıllar boyunca takip edecek, dış göçün Türk toplumu üzerine « etkilerine » odaklanan Türk sosyal bilimcilerin araştırmalarına bir nevi zemin teşkil etmiştir (Abadan-Unat ile Kemiksiz’in 1986 ve Çağlar Keyder ile Ayhan Aksu-Koç’un 1988 tarihli kaynakça çalışmalarına bakılabilir. Ayrıca, 1960lı yıllardan bu yanaki araştırmaların bir kısmını yeniden ele aldığı gibi ileriki araştırmalar için de yeni olan « küreselleşme » bağlamında yeni araştırma yolları öneren Abadan-Unat’ın 2002 tarihli yakın dönem çalışması da incelenebilir). Öte yandan, Fransız toplumuna ve Türk göçmenlerin Fransız toplumuyla bütünleşmesi meselesine odaklı Fransız sosyal bilimciler, dış göçün Türk toplumu üzerindeki etkilerinin incelenmesi konusuna fazlaca eğilmemişlerdir (Tapia, 1986 a ; 1986 b ; Establet, 1992 ; 1998). Fransız ve Türk sosyal bilimlerinde Türkiye’den göç konusu farklı sorunsallar etrafında şekillenmiştir. IFEA Dosyası’nın son sayısı da (Aksaz, 2015) bu durumu gözler önüne sermektedir.

Türkiye, uzun vadede hem göç alan hem de göç veren bir ülkedir (Akgündüz, 2008). Türkiye’den Avrupa’ya 1960 öncesindeki göçlerle ilgili çalışmalar az sayıdadır ve Türkiye’nin aldığı göçler üzerine sosyolojik ve antropolojik çalışmalar genellikle 1990lı yıllardan sonra gerçekleştirilmiştir (Pérouse, 2002 a ; 2009 a ; 2012 ; Pusch ve Wilkoszewski, 2008 ; 2010 ; Danış ve Soysüren, 2014 ; Karaçay ve Üstübici, 2014 ; Şenol Sert ve Karcı Korfalı, 2014). Türkiye’nin 1990 öncesi aldığı göçler daha çok tarihçiler tarafından incelenmiştir (Bengi, 1980 ; İnan, 1980 ; Toumarkine, 1989 ; 1995 ; ve Arı, 2000). Yakın zamanda alınan göçlerle ilgili çalışmalar, göçmenlerin profillerinin, yaşadıkları göç sürecinin ve yasal durumlarının karmaşıklığını ortaya koymaktadır. Ancak söz konusu çalışmalar, göçü genellikle makro ya da ulusal açıdan işlemektedir ve yerel ya da bir yere mahsus incelemelere (Pérouse, 2002 b ; 2009 b ; 2010 ; Aslan & Pérouse,  2003 ; Danış et Kayaalp, 2004 ; Biehl, 2013) nadiren rastlanmaktadır. Göç eden kişilerin kentsel dokuyla kurdukları ilişkiler üzerine yoğunlaşan yerel incelemeler, Türkiye’de iç göç alanında yani köyden kente gerçekleşen göçler üzerine yürütülen çalışmalar çerçevesinde gerçekleştirilmiştir (Karpat, 1976 ; Erder, 1996 ; Anse, 2003 ; Deli ve Pérouse, 2002 ;  Yılmaz, 2006 ; Fliche, 2007). Bu türden yerel çalışmalarda bazen iç ve dış göçlerin birlikte ele alındığı da olmuştur.

Kitaplar ve sosyal bilim dergileri ile kütüphanedeki derlemler, IFEA’da göç meselelerini konu alan eserlerin yalnızca bir bölümünü oluşturmaktadır. Ayrıca, araştırma raporları, kurumsal raporlar, konferans bildirileri, kurumsal yazışmalar, fotoğraflar ve başlıca türk basını gazete küpürleri gibi, Türkiye ile ilgili göç meselelerini konu alan başka türde kaynaklar IFEA’nın İstanbul Şehir Gözlem Merkezi’nde (Enstitü binasının ikinci katında) bulunmaktadır. Basılı ve de sayısallaştırılmış bu tür kaynaklar, IFEA araştırmacılarının ve stajyerlerinin kollektif çalışması sayesinde 1990’lı yılların sonundan itibaren oluşturulmuştur. IFEA’da, örneğin Fransa’daki Portekiz, İtalyan ve Mağrib göçleri gibi Türkiye’nin dışında farklı ülkelerle ilgili göç meselelerini konu alan eserler de bulunmaktadır; bu matbu eserler 2000’li yılların ortasında, o zamanlar tarih bölümünde doktora tezini (“Immigrant In/Visibility: Portuguese and North Africans ıin Post-Colonial France”, Avrupa Modern Tarihi doktora tezi, Kalifornia Üniversitesi, Irvine, 2007) hazırlamakta olan Brigitte Jelen’in iş birliği ile oluşturulmuştur. Bu kaynakların yeniden düzenlenmesine ve sınıflandırılmasına yakın zamanda başlanmıştır. Bilgisayar ve tarayıcı donanımına sahip bir çalışma masası, bu kaynaklara ulaşmak isteyen araştırmacıların ve öğrencilerin kullanımına açılacaktır. Kaynaklar ancak talep üzerine ödünç alınıp kopyalanabilecektir.

Kaynakça

  • Abadan, Nermin (1964) : Batı Almanya’daki Türk İşçileri ve Sorunları, Ankara : Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı.
  • Abadan-Unat, Nermin (2002) : Bitmeyen Göç. Konuk İşçilikten Ulus-Ötesi Yurttaşlığa, İstanbul : İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, Göç serisi.
  • Abadan-Unat, Nermin ; Kemiksiz, Neşe (1986) : Türk Dış Göçü, 1960-1984, Yorumlu Bibliyografya, Ankara: A.Ü.S.B.F. Yayınları, no. 555, Gelişme ve Toplum Araştırmaları ve Uygulama Merkezi Yayınları, no. 1, Türkiye Araştırmaları Merkezi, Bonn : 1-57.
  • Akgündüz, Ahmet (2008) : Labour Migration from Turkey to Western Europe, 1960-1974. A Multidisciplinary Analysis, Aldershot and Burlington: Ashgate.
  • Aksaz, Elif (2015) : « L’émigration turque en France : 50 ans de travaux de recherche en France et en Turquie. Bibliographie commentée, proposée à l’occasion du 50ème anniversaire de la signature d’un accord bilatéral de main-d’œuvre entre la France et la Turquie le 8 avril 1965 », Dossier de l’IFEA, série « La Turquie aujourd’hui », no : 22, Istanbul : Institut français d’études anatoliennes. URL : https://books.openedition.org/ifeagd/1200
  • Anse, Ebru (2003) : « Internal Migration and NGOs: Places, Peoples, Politics », Yüksek Lisans Tezi, Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul.
  • Arı, Kemal (2000) : Büyük Mübadele. Türkiye’ye Zorunlu Göç (1923-1925), İstanbul : Tarih Vakfı.
  • Aslan, Mustafa ; Pérouse,  Jean-François (2003) : « Istanbul : le comptoir, le hub, le sas et l’impasse : fonctions dans le système migratoire international », Revue européenne des migrations internationales, 19, 3 (« Moyen-Orient : mutations récentes d’un carrefour migratoire ») : 173-204.
  • Bengi, Mustafa (1980) : « 1314 (1896-1897) Yılında Türkiye’ ye Olan Göçler ve Kurulan Göçmen Köyleri », İstanbul Üniversitesi Yakın Çağ Tarihi Mezuniyet Tezi.
  • Biehl, Kristen (2013) : « New Migrations to Istanbul and Emerging Local Practices », in Marcello Balbo, Ahmet İçduygu, Julio Pérez Serrano (éds.), Countries of Migrants, Cities of Migrants: Italy, Spain, Turkey, Istanbul : The Isis Press.
  • Danış, Didem ; Kayaalp, Ebru (2004) : « Elmadağ : A Neighborhood in Flux », Dossier de l’IFEA, série « La Turquie aujourd’hui », no : 18, Istanbul : Institut français d’études anatoliennes. URL : https://books.openedition.org/ifeagd/265
  • Danış, Didem ; İrtiş, Verda (éds.) (2008) : Entegrasyon Ötesinde Türkiye’den Fransa’ya Göç ve Göçmenlik Halleri, İstanbul : İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
  • Danış, Didem ;  Soysüren, İbrahim (éds.) (2014) : Sınır ve Sınırdışı, Türkiye’de Yabancılar, Göç ve Devlete Disiplinlerarası Bakışlar, İstanbul : NotaBene.
  • Deli, Fadime ; Pérouse, Jean-François (2002) : « Migrations internes vers Istanbul : Discours, sources et quelques réalités », Dossier de l’IFEA, série « La Turquie aujourd’hui », no : 9, Istanbul : Institut français d’études anatoliennes. URL : https://books.openedition.org/ifeagd/166
  • Dumont, Paul ; Pérouse, Jean-François ; Tapia, Stéphane de ; Akgönül, Samim (2002) « Migrations et mobilités internationales
    la plate-forme turque », Dossier de l’IFEA, série « La Turquie aujourd’hui », no : 13, Istanbul : Institut français d’études anatoliennes. URL : https://books.openedition.org/ifeagd/220
  • Erder, Sema (1996) : İstanbul’a bir Kent Kondu : Ümraniye, İstanbul : İletişim Yayınları
  • Establet, Roger (1992 : « Migrations des travailleurs. L’expérience du retour. Le cas Turquie-France-Turquie. Tome 1 ». Compte-rendu de fin d’opération d’une recherche financée par le ministère de la recherche et de l’espace. Université de Provence.
  •  (1998) : « Migrations des travailleurs. L’expérience du retour. Le cas Turquie-France-Turquie. Tome II ». Compte-rendu de fin d’opération d’une recherche financée par le ministère de la recherche et de l’espace. Université de Provence
  • Fliche, Benoît (2007) : Odyssées turques. Les migrations d’un village anatolien, Paris: CNRS Éditions.
  • İnan, Gül (1980) : « 1303 Yılında Yapılan Göçler ve Kurulan Muhacir Köyleri », İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Yakınçağ Tarihi Kürsüsü Mezuniyet Tezi.
  • Jund, Alain ; Dumont, Paul ; Tapia, Stéphane de (éds.) (1995) : Enjeux de l’immigration turque en Europe : Les Turcs en France et en Europe, Paris : L’Harmattan.
  • Karaçay, Ayşem Biriz ; Üstübici, Ayşem (éds.) (2014) : Migration To And From Turkey: Changing Patterns And Shifting Policies, İstanbul : The Isis Press.
  • Karpat Kemal H.  (1976) : The Gecekondu-Rural Migration and Urbanization, Cambridge : Cambridge University Press.
  • Kastoryano, Riva (1986) : Être Turc en France. Réflexions sur familles et communauté, Paris : CIEMI et L’Harmattan.
  • Keyder, Çağlar ; Aksu-Koç, Ayhan (1988) : External Labor Migration from Turkey and Its Impact. An Evaluation of the Literature, Ottawa: International Development Research Center (IDRC, CRDI, CIID), Manuscript Report 185e.
  • Pusch, Barbara ; Wilkoszewski, Thomas (éds.) (2008) : Facetten internationaler Migration in die Türkei : Gesellschaftliche Rahmenbedingungen und persönliche Lebenswelten, Würzburg : Ergon Verlag.
  •  (2010)  : Türkiye’ye Uluslararası Göç. Toplumsal Koşullar-Bireysel Yaşamlar, İstanbul : Kitap Yayınları, İnsan ve Toplum Dizisi.
  • Pérouse, Jean-François (2002 a) : « Migrations, circulations et mobilités internationales à Istanbul », in Paul Dumont, Jean-François Pérouse, Stéphane de Tapia, Samim Akgönül, « Migrations et mobilités internationales : la plate-forme turque », Dossier de l’IFEA, série : « la Turquie aujourd’hui », 13 : 9-29. URL : https://books.openedition.org/ifeagd/249
  •  (2002 b) : « Laleli, giga-bazar d’Istanbul. Appréhender les caractéristiques et les mutations d’une place commerciale internationale », in Michel Peraldi  (sous la dir.), La fin des Norias ? Réseaux migrants dans les économies marchandes en Méditerranée, Paris : Maisonneuve et Larose.
  • (2009 a) : « Transit Maghrebis in Istanbul: Trajectories, Profiles and Strategies », in Ahmet İçduygu, Kemal Kirişçi (éds.), Land of Diverse Migrations. Challenges of Emigration and Immigration in Turkey, İstanbul : İstanbul Bilgi University Press & MiReKoç, pp. 576-610.
  • (2009 b) : « Émergence et résorption annoncées d’un territoire de transit international au cœur d’Istanbul : le cas de Tarlabaşı (1987-2007) », Maghreb-Machrek, 199 : 85- 101.
  • (2010) : « İstanbul’daki Kuzey Afrika « Topluluğu »: profiller, iç farklılaşmalar ve stratejiler », in Barbara Pusch, Thomas Wilkoszewski (éds.) : Türkiye’ye Uluslararası Göç. Toplumsal Koşullar-Bireysel Yaşamlar. İstanbul : Kitap Yayınları, İnsan ve Toplum Dizisi, pp : 321-330.
  •  (2012) : « L’afflux récent des Européens à Istanbul : inerties et recomposition des profils et des positions », Anatoli, 3 (« La Turquie au carrefour des turbulences migratoires ») : 41-54.
  • Rigoni, Isabelle (coor.) : Turquie : les mille visages. Politiques, religion, femmes, immigration, Paris : Éditions Syllepse.
  • Sert, Deniz Şenol ; Korfalı, Deniz Karcı (éds.) (2014) : Migration And Turkey: Changing Human Geography  İstanbul : The Isis Press.
  • Tapia, Stéphane de (2005) : Migrations et diasporas turques : Circulation migratoire et continuité territoriale (1957-2004), Paris : Maisonneuve-Larose.
  • (1986 a) : « Émigration et développement : les premiers pas de l’industrialisation à Yozgat », Travaux de l’Institut de Géographie de Reims, n°65/66, « La Turquie », numéro réalisé avec le concours de l’Institut français d’études anatoliennes, p. 157-167.
  • (1986 b) : « La création d’entreprises populaires par les migrants de Turquie », Revue européenne des migrations internationales, 2, 1 : 59-7.
  • Toumarkine, Alexandre (1995) : Les migrations des populations musulmanes balkaniques en Anatolie 1876-1913.Istanbul : The Isis Press.
  • Toumarkine, Alexandre (1989) : « Les migrations des populations musulmanes balkaniques en Anatolie (1876-1913) », Mémoire de maîtrise en histoire, sous la direction de Dominique Chevallier, Université Paris 4.
  • Tribalat, Michèle (1995) : Faire France, Paris : La Découverte.
  • Yılmaz, Bediz (2006) : « Migration, exclusion et taudification dans le centre-ville istanbuliote : étude de cas de Tarlabaşı », Thèse de doctorat en urbanisme, sous la direction de Stéphane Yerasimos et de Nora Şeni.

Türkiye ve Avrupa Birliği

eu

Mart 2015

Version française

IFEA kitaplığı, Türkiye ve Avrupa ilişkileri konusunda üretilen bilimsel çalışmaları ve bunların seyrini, eksizsiz şekilde olmasa da etraflıca yansıtmaktadır. Metin içinde belirtilen kaynaklara IFEA kitaplığından ulaşılabileceği gibi, bu kaynaklar, konu hakkında son derece zengin bir kaynakçaya doğru bir kapı aralar. Konu ile ilgili akademik araştırmalar, büyük ölçüde, Türkiye ve Avrupa Birliği arasındaki siyasi ilişkilerin seyriyle ve iniş çıkışlarıyla ilintilidir. 

2000li yıllara kadar, Türkiye ve Avrupa Birliği konusu, Türkiye’de üzerine fazlaca düşülen bir mevzu değildi. Az sayıdaki araştırmalar, her şeyden önce ilişkilerin öneminin bir bağlama oturtulması ve bunların daha çok, geniş bir pencerede ele alınması hakkındaydı. Thobie & Bacqué Grammont, 1985  ve Thobie & Kançal, 1989 gibi istisna teşkil edebilecek bazı çalışmalar dışında, ancak Berlin duvarının yıkılmasının ve Gümrük Birliği Anlaşması’nın imzalanmasının ardından, Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki ilişkilerin farklı boyutları, bir takım çalışmalar çerçevesinde ele alınmaya başlandı. Söz konusu kaynaklar, Soğuk Savaş sonrasında uluslararası sistemin gösterdiği değişiklikleri ve bunların Avrupa ve Türkiye ilişkilerine etkilerini (Christian, 1994), bölgedeki ekonomik dengeler ile bunların önemini (Akagül & al., 1995 ; Insel, 1999 ; Togan & Balasubramanyam, 2001) ayrıca ilişkilerin daha hukuksal boyutunu (İnsel, 1999) işliyorlardı. Daha çok Türkiye’nin Batı’yla geliştirdiği ilişkilere eğilen çalışmaları, Türk toplumundaki Avrupa algısı ile ilgili bazı çalışmalarla (İnsel, 1999) başka topluluklarca Avrupa üzerine yapılan değerlendirmeler (Groc, 1994 ; Seufert & Waardenburg, 1999) izlemiştir. Son olarak bazı çalışmalarsa, Avrupa Birliği’ne katılmanın önemini, siyasal aktörlerin tutumlarını inceleyerek etkin şekilde ele almıştır. Elmas, 1999 tarihli çalışmasında, Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne katılmayı hedefleyen dış siyasetiyle demokratik olmayan iç siyasetinin “açıkça çatıştığını” ortaya koymuştur.

2000li yıllarda piyasaya çıkan, Türkiye ile Avrupa ilişkilerinin bağlamı ve unsurlarıyla ilgili genel içerikli kaynaklar, ilişkilerdeki engelleri ve bu ilişkilerin algısını güncellemeye devam etmişlerdir (Lake, 2005 ; Müftüler Baç & Sticachtis, 2008). Bununla birlikte, Türkiye’nin 1999’da aday ülke olması ve özellikle de müzakerelerin başlaması için girişilen siyasi değişiklikler, konu hakkındaki araştırmalara yeni bir yön tayin etmiştir. Ancak bu sırada Avrupa Birliği’nin, Orta ve Doğu Avrupa’daki ülkelerin katılımıyla genişlemesi, bir coğrafi uzmanlık konusu teşkil ettiği için, az sayıda kaynak bu duruma parmak basabilmiştir (Dartan & Nas 2002). Yine de “Avrupalılaşma” kavramı, Avrupa Birliği çalışmaları alanında kendini göstermeye başlarken ve bu çalışmalar çerçevesinde aday ülkeler işlenmeye başlanırken (Grabbe, 2002), Türkiye ile Avrupa ilişkileri konulu çalışmalar, sorgulamalarını yavaş yavaş Avrupalılaşma konusu etrafında geliştirmişlerdir (Bafoil, 2008 ; Pasquier & Baisnée, 2007). Çarkoğlu ve Rubin’in 2003 tarihli, Uğur ve Canefe’nin 2004 tarihli çalışmaları gibi bazı kaynaklar, Türkiye-Avrupa Birliği ilişkilerini, yalnızca bir dış ilişkiler konusu olarak ele almayı bırakarak, Avrupa Birliği’nin iç siyasete veya belirli toplulukların tutumlarına olan etkisiyle ilgilenmeye başlamışlardır. Ortaklaşa kaleme alınan bu çalışmalar, kamu politikalarını, beraber işleyen unsurları ve temsilleri masaya yatırmıştır. Bunlar, Türkiye’deki durumun genel hatlarını ortaya koyan, hatta bazen son derece ayrıntılı şekilde resmeden çalışmalardır. Bununla birlikte, yeniden konumlanmaların, yeni oluşumların, Avrupa’ya değgin politikaların hazırlanış ve uygulanış süreçlerini yeterince ortaya koymadıkları için, fazla etkin olmayan bir derleme olarak kalmaktadırlar.

Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinin ardından aday ülkeler hakkında, F. Schimmelfennig ve U. Sedelmeier’in 2005 tarihli çalışmalarının başarısı ve çok sayıda kişiye ulaşması, Avrupalılık koşulunun sonuçlarına yoğunlaşılmasını beraberinde getirmiştir. AKP’nin Avrupa Birliği’ne ilişkin adımlarının, Türkiye’de “dış teşvik” modeli olarak büyük ölçüde kabul gördüğünü söyleyebiliriz. Söz konusu modelde, aday ülke hükümeti, Avrupa Birliği’nin vadettiği mükafatın AB’ye uyum gereklerinin bedelini karşılaması hâlinde, kendisini Avrupa’nın koşullarını kabul etmeye sevk edecek, akılcı alış-veriş hesaplarına girişir. Birçok araştırma, AB’ye uyum süreci çerçevesinde yürütülen reform çalışmalarını ve bunların etkilerini, sürekli bir “Avrupa modeli”yle karşılaştırarak incelemiştir ve hâlen bu şekilde yürütülen pek çok çalışma vardır. Kaynakların tümüne değinmek mümkün olmasa da danışman kuruluşlar ve araştırmacıların çalışmalarına şu başlıklar altında değinilebilir:

  • temel hak ve özgürlükler, adalet ve azınlıklar konusunda: TESEV, www.tesev.org.tr,
  • göç konusunda: Kirişçi, 2007 ; Knaus, 2015,
  • ekonomi alanında: Hoekman & Togan, 2005,
  • bölgesel kalkınmayla ilgili olarak: Bafoil & Kaya, 2009 ; Özışık, 2012, Montabone, 2013,
  • toplumsal politikalar konusunda: Vural, 2011,
  • çevre politikası ile ilgili olarak: Adam, 2005,
  • uluslararası ilşkiler mevzusunda: IAI, www.iai.it

Buna koşut olarak, bazı Avrupa ülkelerinde Türkiye’nin adaylığıyla ilgili kamuoyunda baş gösteren tartışmalar, kimlik kavramını sorgulayan araştırmaların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bazı kaynaklar, Türkiye’nin Avrupalılığını sorgularken (Burdy, 2004 ; Jung & Randvere, 2008), diğerleri de Türkiye’nin adaylığının yarattığı tartışmalardan yola çıkarak Avrupalı kimliği üzerine eğilmiştir (Monceau, 2009). Öte yandan, bazı daha niceliksel çalışmalar da halkların algısının seyrini inceleyen araştırmaları ortaya koymuştur (Yılmaz, 2005, 2011 ; Cautrès & Monceau, 2011).

Ayrıca, bazı çalışmalarla sadece sürecin etkin öğelerinin ve hükümetlerin araştırılmasının ötesine geçilmeye gayret gösterilmiştir. Visier’nin 2009 tarihli araştırmasında olduğu gibi, bu çalışmalar, daha çok sosyolojik bir okumayla Avrupa Birliği algısını ve AB’nin kullanılış şekillerini incelemektedir. Öte yandan askerler (Corte Real, 2012), iş adamları (Serdaroğlu, 2009; Yankaya, 2009), sendikacılar (Ongün, 2009 ; Alemdar, 20009, Argatan, 2010, Visier, 2013), çıkar odakları (Visier & Polo, 2007) ve Kürtler (Casier, 2011) üzerine başka araştırmaları saymak da mümkündür.

Müzakere sürecinin yavaşlaması ve Türk hükümetinin geçirdiği değişim, özellikle de Avrupa araştırmaları dalında yürütülen akademik çalışmaları etkileşmiştir. Türkiye ve Avrupa Birliği ilişkilerindeki iniş çıkışlar, odak noktasını koşullar noktasından taşıyarak, Türkiye’de AB uyum süreci çerçevesinde gerçekleştirilen reformları anlayabilmeye doğru yöneltmiştir (Börzel & Soyaltın, 2012). Böylelikle araştırmalar, koşullar kapsamına girmeyen alanlarda dahi niçin reform yapıldığını kavramak için, iç unsurlar üzerine yoğunlaşmıştır (Avcı & Çarkaoğlu, 2013). Ancak bazı araştırmalar, Avrupa’nın kullanılmasının altını çizerek, bazen yalnızca başbakana indirgenen hükümetin girişimlerine ve hükümetin akılcı diye değerlendirilen tavrına yoğunlaşarak, Avrupalılaşma kavramını normalleştirici bir medeniyet modeli olarak kabul ederek, Avrupa Birliği’nin hükümet tarafından yalnızca bir araç olarak kullanıldığı sonucuna varabilmektedir (Börzel & Soyaltın, 2012). Bu tutumun sonucu olarak da söz konusu reformların mümkün kılabileceği başka süreçleri masaya yatırma yolunu kapatmaktadırlar.

Öte yandan başka incelemeler, Avrupalılaşma sorunsalını bir kenara bırakarak özellikle, Suriye krizi ve enerji meselesi gibi dış siyaset mevzularında Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki iş birliklerine eğilmektedir (Aydin-Düzgit & al., 2013, 2015).

Son olarak, Türkiye ve Avrupa Birliği ilişkileri konusuyla ilgili araştırmalara başlamak isteyenler için, yalnızca bu konuyla ilgili kaynakçanın yeterli olmayacağını, bunun hem Avrupa Birliği’nin işleyişi hakkında hem de Türkiye’deki kamu politikalarına özgü sorunlarla ilgili daha çeşitli okumalarla (Guiraudon & Favell, 2011; Lambert Abdelgawad & Michel, 2014) pekiştirilmesi gerektiğinin altını çizmek isteriz. Avrupa meselesinin daha geniş bir açıdan yeni bir bağlama oturtulması, Avrupa değişkeninin abartılıp mutlaklaştırılmamasını ayrıca meselenin hem daha uluslararası boyutlarda, hem de daha Türkiye’ye özgü bir tarihsellik çerçevesine yerleştirilerek ele alınmasını sağlayacaktır (Buğra & Savaşkan, 2014, De Wenden, 2012, Göktürk & al., 2010). Avrupa meselesinin bağlamının yeniden tayin edilmesi, Avrupa değişkeni denen karmaşık bütünü, bir yandan Avrupa’nın taleplerindeki bazen çelişkili ve belirsiz durumları (Adaman, 2005); diğer yandan da hâlihazırdaki unsurlara ve duruma göre Avrupa denince akla gelen çoklu anlamları masaya yatırmayı mümkün kılacaktır. Meselenin bu şekilde ele alınması, Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki ilişkiler bütünü sorusuyla ilgili ve bu soru etrafında gelişen ve çözülen hamlelerin hakkında kuşkusuz, daha ince araştırmaların yapılmasını sağlayacaktır.

KAYNAKÇA

  • F. Adaman, M. Arsel, (Eds), (2005), Environmentalism in Turkey Between Democracy and Development? Ashgate
  • Ç. Adem, “The impact of the European Union on environmental policy”, in F. Adaman, M. Arsel, (Eds), (2005), Environmentalism in Turkey Between Democracy and Development? Ashgate
  • D. Akagül, S, Vaner, B. Kaleağası, (1995) La Turquie en mouvement, Espace international, 1995
  • N. Akyol, F. Christian, (1994), “Union européenne, Turquie et Eurasie, problématique générale”, Istanbul
  • Z.  Alemdar (2009), “Turkish Trade Unions and the European Boomerang”, European Journal of Turkish Studies, 09, http://ejts.revues.org/3693
  • G. Avci, A. Carkoğlu (Eds), (2013), Turkey and the EU, Accession and reform, Abingdon, Routledge
  • S. Aydın-Düzgit et al. (eds) (2013), Global Turkey in Europe, Roma, Nuova Cultura, May http://www.iai.it/en/pubblicazioni/lista/all/global-turkey-in-europe#sthash.gnn1h0oL.dpuf
  • S.  Aydın-Düzgit et al. (eds) (2015) Global Turkey in Europe II, Roma, Nuova Cultura, April http://www.iai.it/en/pubblicazioni/lista/all/global-turkey-in-europe#sthash.gnn1h0oL.dpuf
  • F. Bafoil (2008), « L’européanisation : héritages, résistances, mobilisations collectives et cohésion », Critique internationale 4/ 41, p. 159-169, https://www.cairn.info/revue-critique-internationale-2008-4-page-159.htm.
  • F. Bafoil & A. Kaya (dir.) (2009), Bölgesel Kalkınma ve Avrupa Birliği, Karabük, Valenciennes ve Katowice Karşılaştırmalı Analisi, Bilgi University
  •  O. Baisnée et R. Pasquier (dir) (2007), L’Europe telle qu’elle se fait, européanisation et sociétés politiques nationales, Paris, CNRS éditions
  • T. A. Börzel, D. Soyaltin (2012) Europeanization in Turkey. Stretching a Concept to its Limits? Working Paper 36, February.  http://www.polsoz.fu-berlin.de/en/v/transformeurope/publications/working_paper/wp/wp36/index.html
  • A. Buğra & O. Savaşkan (2014), New Capitalism In Turkey, The Relationship between Politics, Religion and Business, Istanbul, Boğaziçi University Press
  • J.P. Burdy, (2006) La Turquie est-elle européenne?, Toulouse, PUM
  • M. Casier, “The Politics of Solidarity: the Kurdish Question In European Parliament”, in M. Casier, et J. Jongerden, J. (eds.), (201), Nationalisms and Politics in Turkey. Political Islam, Kemalism and the Kurdish issue. Oxon/New York: Routledge, pp. 197-217
  • A. Çarkoğlu & B. Rubin (Eds.), (2003), Turkey and the European Union : Domestic Politics, Economic Integration and International, London, Frank Cass
  • D. Cautrès, N. Monceau (2011), La Turquie en Europe. L’opinion des européens et des turcs, Paris, Presses de SciencePo
  • M. Dartan, Ç. Nas (Eds) (2002), The European Union Enlargement Process and Turkey, Istanbul, Marmara University
  • C. De Wenden (eds.) (2012), La Turquie au carrefour des turbulences migratoires , Anatoli, 3
  • H. B. Elmas (1998), Turquie-Europe, une relation ambigüe, Paris, Syllepse
  •  H. B. Elmas  (1988), Europe Sans Rivage: Symposium International Sur L’identité Culturelle Européenne, Paris, Janvier
  • V. Guiraudon, A. Favell, (2011), Sociology of the European Union, Basingstokem Palgrave Macmillan
  • H. Grabbe (2002), “Europeanisation Goes East: Power and Uncertainty in the EU Accession Process”, in K. Featherstone, C. Radaelli (Eds.), The Politics of Europeanisation, Oxford: Oxford University Press.  http://www.ceses.cuni.cz/CESES-141version13_1__Grabbe_2002_Europeanisation_goes_east.pdf
  • D. Göktürk, L. Soysall, I. Türeli, (dir.), (2010) Orienting Istanbul : Cultural Capital of Europe?, London Routlege
  • G. Groc, (1994), « La vision de l’Europe chez les islamistes turcs » : Colloque de la SSMOCI : Échanges entre cultures : Asie occidentale, Afrique du Nord, Europe : Berne 13-14 octobre
  • B.M. Hoekman, S. Togan (Eds.) (2005), Turkey Economic Reform and Accession to the European Union, Washington, World Bank IAI, Istituto Affari Internazionali , http://www.iai.it
  • A. Insel (dir.) (1999), La Turquie et l’Europe, une coopération tumultueuse, Paris, L’Harmattan
  • D. Jung & C. Randvere (Eds.), (2008), Religion, Politics, and Turkey’s EU Accession, New York, Palgrave
  • K. Kirişci (2007) Border Management and EU-Turkish Relations: Convergence or Deadlock, Research Reports 2007/03, European University Institute, RSCAS.
  • G. Knaus (2015), “EU-Turkey relations : a visa breakthrough”, in S. Aydin Düzgit & al. op. cit
  • M. Lake (dir.), (2005), The EU and Turkey : a glittering prize or a milestone, Federal trust
  • E. Lambert Abdelgawad, H. Michel (dir.), (2014), Dictionnaire des acteurs de l’Europe, Bruxelles, Larcier
  • J. Marcou (2008), La Turquie à l’heure de l’Europe , Grenoble, PUG
  • N. Monceau (2007), Générations démocrates, Les élites turques et le pouvoir, Paris, Dalloz
  • N. Monceau (dir), (2009) L’UE au miroir de la Turquie, Politique Européenne, 29
  • B. Montabone (2013), L’Union européenne et la Turquie, Les enjeux d’un développement régional, Rennes, PUR
  • M. Müftüler Bac, Y. Stivachtis, (Eds.), (2008), Turkey-European Relations, Dilemmas, Opportunities, and Constraints, Lanham: Lexington Books
  • E. Öngün (2009), « Temps et contretemps d’une européanisation. Le cas du mouvement contre l’exploitation aurifère en Egée du nord », European Journal of Turkish Studies, http://ejts.revues.org/3693
  • Z. Oniş, F. Şenses, (2009) Turkey and the Global Economy: Neo-liberal Restructuring and Integration in the Post-Crisis Era. London, Routledge.
  • U. Özışık (2012), L’Européanisation de la politique de développement régional en Turquie. Thèse de doctorat en science politique, sous la direction de JP. Gaudin, Université Aix-Marseille
  • F. Schimmelfennig, U. Sedelmeier (2005), The Europeanization of Central and Eastern Europe, The Europeanization of Central and Eastern Europe, Cornell University Press,
  • O.Serdaroğlu (2009), « Les transformations des registres d’action de TÜSİAD dans les années 1990 : le rôle de l’enjeu européen », European Journal of Turkish Studies, 9, http://ejts.revues.org/3693
  • C. Visier, JF. Polo (2007), « De l’intégration à l’européanisation :les groupes d’intérêts turcs à Bruxelles », in O. Baisnée et R. Pasquier (dir), L’Europe telle qu’elle se fait, européanisation et sociétés politiques nationales, Paris, CNRS éditions
  • C. Visier (dir.) (2009), EU-Turkey: Sociological Approaches, European Journal of Turkish Studies, 9, http://ejts.revues.org/3693
  •  G. Seufert, J. Waardenburg (Eds.), (1999), Turkish Islam and Europe : Europe and Christianity as reflected in Turkish Muslim discourse, Istanbul, Steiner
  • TESEV, Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakfı , www.tesev.org.tr
  • J. Thobie, JL. Bacqué-Grammont (1987), L’accession de la Turquie à la civilisation industrielle : facteurs internes et externes  Actes du colloque d’Istanbul, 2-4 décembre 1985, Varia Turcica, VI, Isis
  • J. Thobie, S. Kançal (dir.) (1989), Turquie, Moyen-Orient, communauté européenne : Actes du Colloque de Chantilly 15-17 septembre 1987, Varia Turcica, XIV, L’Harmattan
  • N. Tocci (2008), The EU and Conflict Resolution: Promoting Peace in the Backyard, Abingdon and New York, Routledge
  • S. Togan, V. N. Balasubramanyam (Eds) (2001), Turkey and Central and Eastern European Countries in Transition : Towards Membership of the EU, New York, Palgrave
  • M. Uğur, N. Canefe (Eds.), (2005), Turkey and European Integration : Accession prospects and issues, London, New York, Routledge
  • I. E. Vural (2011), Converging Europe. Transformation of Social Policy in the Enlarged European Union and in Turkey, Surrey, Burlington, Ashgate
  • D. Yankaya (2009), “The Europeanization of MÜSİAD: Political opportunism, Economic Europeanization, Islamic Euroscepticism”, European Journal of Turkish Studies, 09 http://ejts.revues.org/3693
  • H. Yilmaz (Eds.) (2005), Avrupa Haritasında Türkiye, Boğaziçi üniversitesi yayın,  http://hakanyilmaz.info/yahoo_site_admin/assets/docs/HakanYilmaz-2005-AvrupaHaritasindaTurkiye-Turkce-TumMakaleler.28453929.pdf
  • H. Yilmaz, (2011), « Euroscepticism in Turkey: Parties, Elites, and Public Opinion ». South European Society and Politics, pp. 1–24 http://www.academia.edu/555179/Yilmaz_Hakan._2011._Euroscepticism_in_Turkey_Parties_Elites_and_Public_Opinion_._South_European_Society_and_Politics_iFirst_article_2011_pp._1_24
  • Zihnioğlu (2013), European Union civil society policy and Turkey : a bridge too far? Houndmills, Basingstoke, Hampshire ; New York, NY : Palgrave Macmillan

Akdeniz’in günümüz Türkiyesinde, insan ve toplum bilimlerindeki yeri

1694_Romeyn_De_Hooghe_mer_mediterranée300

Mart 2015

Version française

« Türkiye tarafından bakınca Akdeniz algısı » konusu bizi hâlâ düşündürten bir mevzu olma özelliğini koruyor. 2013’te d’Alembert fonu sayesinde, İzmir Fransız Kültür Merkezi ve Mersin Üniversitesi ile ortaklaşa düzenlediğimiz konferans dizisinin ardından, enstitümüz, kamu yararına çalışan bir oluşum olan Fransız Sürdürülebilir Akdeniz Kentleri ve Bölgeleri Ajansı’nın 28 Ocak toplantısına, MEDİTER seminerine ve 2013’ten bu yana da MEDILEV seminerine katılmıştır. Çiçekoğlu’nun ve Eldem’in 2000 yılında dile getirdikleri net bir gözlemden yola çıkarak başlayalım: Akdeniz, Türkiye’de insan ve toplum bilimleri nezdinde, bir araştırma konusu, araştırmaları şekillendirebilecek bir çerçeve, bir kaynak noktası teşkil etmediği gibi; ortak bir anlam, özdeşleşilen bir payda veya bir geçmişe özlem unsuru da ifade etmez. Türkiye’de Akdeniz, coğrafi bir ideoloji ve araştırmaların alışıldık bir arka planı olarak karşımıza çıkmaz. Türk araştırmacılığı; Osmanlı İmparatorluğu, Müslüman dünya, Türk dünyası gibi, başka coğrafi ideolojiler ile ulusaşırı ölçekteki geçmişe özlem üzerinde durmaktadır. Akdeniz’in bu görünmezliği, gazeteci olsun, siyasetçi, hatta araştırmacı olsun, dışarıdan Türkiye’ye önsel bir Akdenizli kimliği biçme eğiliminde olanları şaşırtabilir. Türk okul kitaplarının ifadesini tekrar edecek olursak, Rodos’tan Suriye sınırına kadar uzanan, Türkiye’nin 1577 kilometrelik hatırısayılır bir Akdeniz sahiline sahip olmasına rağmen ülke, yurttaşlarının ve yöneticilerinin çoğunluğu tarafından bir Akdeniz ülkesi olarak algılanmamaktadır. Yani, dışarıdan, Akdeniz havzasının kuzeybatısındaki ülkelerce beslenen, Akdeniz’in etrafındaki tüm ülkelerin katılmasının beklendiği, sözde « ortak Akdenizlilik paydası », aslında Akdeniz çevresindeki tüm sakinlerin paylaştığı bir siyasal ve bilimsel öncelik teşkil etmemektedir. Örneğin Türkiye için böylesi bir öncelik söz konusu değildir. İmgelemdeki Akdenizlilik fikri, herkes tarafından paylaşılan bir temsilden çok, Avrupa Birliği’nin siyasi amaçları doğrultusunda ortaya çıkmış bir değerler bütünüdür ve Türkiye’de de, birtakım eşitsizlikleri örtmeye ya da bunların devamlılığını sağlamaya yönelik olarak bir araç olarak algılanmaktadır. Akdenizlilik fikri, Roma İmparatorluğu’nun yayılımcılığıyla şekillenmiş, günümüzde de Avrupa’nın sömürgecilik sonrası siyasetiyle yeniden harmanlandığı bir coğrafi ideoloji gibi görünüp içinde bulunulan yere, zamana ve hâle göre, fırsatçı bir şekilde, bir kaynak olarak karşımıza çıkacakmış gibi durmaktadır. Bu nedenle, CNRS’in 1998’de yayımladığı çalışmanın ismini bire bir koruyarak ifade edecek olursak, Akdeniz’in bilimsel icadı denen şeyin Türkiye dahilinde bir gerçeklik ifade etmediğini söyleyebiliriz. Türkiye’de yayımlanan toplum bilimi araştırmalarında Akdeniz kelimesinin İngilizce ya da Türkçe olarak karşımıza çıktığı yerlerin incelenmesi, Akdeniz’e yapılan göndermenin ne denli sınırlı kaldığını anlamamıza yardımcı olmaktadır. İngilizce’den ve Fransızca’dan çevrilmiş eserleri saymazsak, Akdeniz kelimesine özellikle arkeoloji ve jeoloji kitaplarında rastlanmaktadır (Efe, 2008). Bunun yanı sıra, Akdeniz kelimesinin (1942 yılında ülkenin yedi bölgeye ayrılmasından ötürü de) idari düzeni, turizm kaynaklı ekonomiyi, daha nadir olmakla birlikte Rodos, Kıbrıs ve Girit gibi adaları da ifade etmekte kullanıldığını söyleyebiliriz. Yine de zamansal olarak bakıldığında son yirmi yılda, Akdeniz kelimesinin kullanımının bir nebze ilerleme kaydettiği görülebilir, ki Suna ve İnan Kıraç Vakfı’nın 1996’da açtığı Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü’nün de bu ilerlemede kısmi bir katkısı vardır. 2000li senelerin başından beri, İzmir’den Antakya’ya Akdeniz kıyısındaki üniversite şehirlerinde, ulusal söylemlerden uzak, daha çok Akdeniz’i temel alan tarihi anlatıların ve hâlihazırda üzerinde çalışılan yerel ve uluslararası gerçeklik ve kaynakların yazılmasını sağlayan yerel girişimlere de tanıklık edilmektedir. Hâl böyleyken, son yıllarda Akdenizliliğe yapılan göndermelerde, ulusal bilim ve kültür politikalarından ziyade yerel ölçekte ve sivil toplum nezdinde bir artış gözlenmektedir. IFEA kitaplığı da söz konusu kırılgan Akdenizliliğe Türkçe dilindeki eserlerinin azlığıyla işaret etmektedir.

Kaynakça:

  • -ALBERA D., BLOK A. et BROMBERGER C. (2001), L’anthropologie de la Méditerranée, Cahors : Maisonneuve et Larose, Maison Méditerranéenne des Sciences de l’Homme.
  • -ALBERA D. et TOZY M. (2005), La Méditerranée des anthropologues, Coll. L’atelier méditerranéen, éd. Maisonneuve & Larose, Maison méditerranéenne des sciences de l’homme, Paris, 2005, 385 pages.
  • -ANTOINE S. (1993), « 18 pays riverains dans un même bateau? Le souci de l’environnement et du développement durable, « La Méditerranée Assassinée », Peuples Méditerranéens n°62-63, pp. 255-277.
  • -BAZIN M. (1996), « La protection de l’environnement, enjeu régional pour la Méditerranée orientale? », In : THOBIE J., PEREZ, R. et alii (coord.) (1996), Enjeux et rapports de force en Turquie et en Méditerranée orientale, Varia Turcica XXVIII, IFEA (Istanbul), L’Harmattan (Paris), pp.27-32.
  • -BENSIDOUN I. & CHEVALIER A. (1996), Europe-Méditerranée : le pari de l’ouverture. Paris, Economica, « CEPII », 176 p.
  • -BRUMMETT P. (1994), Ottoman Seapower and Levantine Diplomacy in the Age of Discovery, New York, State of New York University Press, SUNY (Series in the Social and Economic history of the Middle East), 285 p.
  • -COUTAU-BERAGIE, H. (1987), « Mare Nostrum : esquisse d’une géostratégie de la Méditerranée », Hérodote, n°45, pp. 31-60.
  • -ÇİÇEKOĞLU  F. &  E. ELDEM,  La Méditerranée turque, Paris, Maisonneuve et Larose, 2000.
  • -EFE Recep et alii (ed.) (2008), Natural Environment and Culture in the Mediterranean Region, Cambridge: Cambridge Scholars Publishing.
  • -FARRERE C. (1926), Mes voyages en Méditerranée, Paris, Flammarion.
  • -GENTELLE P. (1995), « A propos de la Méditerranée : de la géo- à la néographie », L’Espace Géographique, n°3, pp. 203-208.
  • -« Jeter les bases d’un dialogue euro-méditerranéen », Arabies, juillet-août 1995, pp. 30-31.
  • -KALEAĞASI B. (1994), « Les relations entre la Turquie et l’Union européenne », Ayna, Istanbul, n°3-4, pp. 19-22.
  • -KANCAL S. (1997), « La Turquie méditerranéenne : affirmation régionale et ouverture internationale », communication au colloque d’Antalya, septembre 1997.
  • -KARAOSMANOĞLU A. (1985), « La région sud-est de l’OTAN », Revue Internationale de  Défense, 10/1985, 1569-1576.
  • -KEFELİ E. (2006), Edebiyat Coğrafyasında Akdeniz, İstanbul : 3F Yayınevi.
  • -KITSIKIS  D. (1996), L’Empire turco-grec, Istanbul, İletişim (en turc).
  • -OULD AOUDIA J. (1996), « Enjeux économiques de la politique euro-méditerranéenne », Monde Arabe Maghreb-Machrek, n°153, pp. 24-44.
  • -PARLAR DAL E. (2010), « Le paradoxe méditerranéen de la Turquie », L’Europe en formation, 2010/2, Centre international de formation européenne, p. 87-99. URL : https://www.cairn.info/zen.php?ID_ARTICLE=EUFOR_356_0087
  • -Perouse J.-F. (1997), «La « mer Blanche »  des Turcs ou en quoi la Turquie est-elle aussi méditerranéenne?», Hérodote, 90, 1997, p. 163-177. (URL : https://www.ifea-istanbul.net/website_2/images/stories/Perouse_1998_mer_blanche_Herodote.pdf )
  • -Perouse J.-F. (2002), “Istanbul est-elle une métropole méditerranéenne ? Critique d’un lieu commun tenace », dans Cahiers de la Méditerranée, Actes du Colloque Les enjeux de la nouvelle métropolisation dans le monde arabe et méditerranéen, Grasse 22-24 novembre 2000, R. Escallier (dir.), Nice, 2002, n.64. (URL  : http://cdlm.revues.org/index76.html )
  • -Perouse J.-F. (2001), «La Turquie et la Méditerranée : une appartenance en voie de (re)construction   », In : Vincent Moriniaux (dir.), La Méditerranée en questions, Paris : Editions du Temps, pp. 343-376.
  • -PICARD E. (sous la dir.) (1993), Nouvelle dynamique au Moyen-Orient. Les relations entre l’Orient Arabe et la Turquie, Paris, L’Harmattan, 214 p.
  • -SANGUINETTI A. (1982), « L’intérêt stratégique de la Méditerranée », Peuples Méditerranéens, n°19, avril-juin 1982, pp. 33-38.
  • -THOBIE J., PEREZ R., KANCAL S. (coord.) (1996) Enjeux et rapports de force en Turquie et en Méditerranée orientale, Varia Turcica XXVIII, IFEA (Istanbul), L’Harmattan (Paris), 490 p.
  • -VERGIN N. (1996), « Présence et identité de la Turquie en Méditerranée orientale », In : THOBIE, J., PEREZ, R. & KANCAL, S. (coord.), 1996 : Enjeux et rapports de force en Turquie et en Méditerranée orientale, Varia Turcica XXVIII, IFEA (Istanbul), L’Harmattan (Paris), pp. 19-26.
  • -YERASIMOS S. (1984) « Le conflit de la mer Égée », Hérodote, n°32 (« Géopolitiques de la mer »), pp. 123-143.
  • -YERASIMOS S (1988), « Le Sandjak d’Alexandrette : formation et intégration d’un territoire », Revue du Monde Musulman et de la Méditerranée Aix-en-Provence, n°48-49, pp. 198-212.

Türkiye’de bölgesel planlama

photo_prsntrAralık 2014

Version française

2014-2018 dönemine dair, onuncu beş yıllık kalkınma planı, 2013 baharında, T.C Kalkınma Bakanlığı tarafından kamuoyuna duyuruldu. Söz konusu bakanlık, Devlet Planlama Teşkilatı’yla (DPT) hiçbir ilişiği olmaksızın, yakın zamanda hayata geçirildi. Oysa ki o zamana kadar DPT, beş yıllık kalkınma planı çalışmalarının anahtar kurumu olarak karşımıza çıkmaktaydı (Akçay, 2007 ; Kansu, 2004). Şöyle ki bağımsız bir kurum olan DPT, merkezi yönetimin yeniden yapılandırılması çalışmaları1 çerçevesinde Haziran 2011’de dağıtıldı. DPT’nin yalnızca elli senelik bir geçmişe sahip olduğu göz önüne alınırsa teşkilatın ömrünün pek kısa sürdüğünü söylemek yanlış olmaz. 1961’de pozitivist planlamacılığın yüceltildiği bir dönemde kurulduktan sonra DPT, devlet organlarının, bu organların işlevlerinin değişikliğine ve de siyasal ve tolumsal güç ilişkilerinin değişimine tanık olmuş ve bunlardan bizzat etkilenmiştir. DPT’nin dağıtılması sonrasında devletin bölgesel planlamaya gösterdiği özenin bir hayli düştüğü söylenebilir.
Bununla beraber, devlet organları nezdinde “bölgesel dengesizlikler”, cumhuriyetin kuruluşundan beri mevcuttu. Hatta cumhuriyetin ilanıyla aynı zamanlarda başkentin İstanbul’dan Ankara’ya bilerek taşınması kararı da kendini zamanından önce göstermiş bu hassasiyetin bir yansımasıdır. Nitekim Ankara’daki teşebbüsçülerin ve genç cumhuriyet yöneticilerinin gözünde başkentin Anadolu’nun kalbinden ışıyan bir atılım ve kalkınma sahası olmak gibi bir görevi olmuştur. Ancak zaman geçtikçe bu eşitsizliklerin siyasi olarak ifade ediliş biçimleri değişmiştir.
Gerçekten Fransızca’ya has bir ifade olan “disparité territoriale”in Türkçe’de yerleşmiş bir karşılığı bulunmamaktadır. Bu olguyla ilgili Türkçe’de daha çok “bölgesel eşitsizlik” (Sönmez, 1998),  ya da “bölgelerarası dengesizlik” (Payzin, 1967) gibi ifadeler kullanılmaktadır (Mutluer, 2010). Bunlar, bir yandan temenni edilen denge ya da eşitlik fikirleri üzerine, diğer yandan da bölge sınırları hakkında düşünülmesi gerektiğinin altını çizmektedir. Ayrıca, “territoire” kelimesi de Türkçe’ye aktarımı güç bir sözcüktür. Şöyle ki kuvvetli bir milliyetçilik duygusuna işaret eden ve daha soyut kavramlar olan “ülke” ya da “vatan” Türkçe’de daha çok kullanılmaktadır. Egemen siyasi kültürün belirgin bir özelliği olarak karşımıza çıkan ulus-devlet ülküsü, bölgeler arasındaki farklılıkları göz ardı edilerek belirgin fiziki farklılıkların inkarıyla sonuçlanmaktadır.
Avrupa’nın cesaretlendirmesiyle (Loewendahl-Ertugal, 2005) Türkiye’nin bölgesel yönetiminde, 2003 ve 2004’te çıkarılan bir dizi yasa ve bunun devamı olarak 2006’da Kalkınma Ajansları’nın faaliyete geçirilmesi ile yerinden yönetime doğru bir reform hareketine giriştiği göz önüne alındığında bu konuya değgin kaynakçayı tanıtmak yerinde olacaktır. IFEA kitaplığındaki ilgili eserler; ekonomi, istatistik, çağdaş tarih ve kent gözlem merkezi isimli derlemlerde bulunmaktadır. Özellikle Marcel Bazin (1991, 2000 & 2005) ve Stéphane de Tapia (1991) tarafından başlatılan, 1988 sonundan beri Şehir Gözlem Merkezi’nin (her ne kadar bölge planlamacılığı, şehir planlamacılığının hep gölgesinde kalmış da olsa) devam ettirdiği, Stefanos Yerasimos’un sağlamlaştırdığı (ki Yerasimos’un REMM2 süreli yayınındaki 1988 tarihli makalesi gerçek bir kilometre taşıdır), Elise Massicard’ın (2008), Benoît Monatabone’un (2011) ve başka araştırmacıların devamını getirdiği bu eserler, enstitümüzün  araştırmacı geleneğinin açık bir yansımasıdır. Bunların yanı sıra Bakırcı (2007) ve Geray’ın (2011) kırsal alanların düzenlenmesiyle ilgili çalışmalarının halihazırdaki kaynaklarımıza katıldığının da altını çizmek isteriz.

Kitap seçimi

-AKÇAY Ü. (2007), Kapitalizmi Planlamak. Türkiye’de Planlama ve DPT’nin Dönüşümü, İstanbul : SAV (Sosyal Araştırmalar Vakfı).
-BAKIRCI M. (2007), Türkiye’de Kırsal Kalkınma. Kavramlar-Politikalar-Uygulamalar, Ankara, Nobel. OBS URB 1684
-BAZIN M. (1991). « Disparités et déséquilibres régionaux », in : DUMONT, P. & GEORGEON F. (dir.) : La Turquie au seuil de l’Europe, Paris, L’Harmattan, pp. 23-45.
-BAZIN M. (2000), “La région, cette inconnue… Réflexions sur l’identité régionale dans le monde turco-iranien”, in : Hommes et Terres d’Islam. Mélanges offerts  Xavier de Planhol (réunis par D. Balland), Tome II, Téhéran, Institut Français de Recherche en Iran (IFRI), Bibliothèque Iranienne n°53, pp. 345-358.
-BAZIN (2005). « Diversité ethnique et disparités régionales », in S. VANER (dir.), La Turquie, Paris : Fayard, pp. 389-428.
-GERAY C. (2011), Kırsal Gelişme Politikaları, Ankara : Phoenix.
-KANSU G. (2004), Planlı Yıllar (anılarla DPT’nin öyküsü), İstanbul, Kültür Yayınları.
-KÖYMEN N. K. (1948), Bölge Plancılığı, Memleket Kalkınması, İstanbul.
Le rôle des statistiques dans la planification du développement, Organisation de la Conférence Islamique, Centre des Recherches Statistiques…., 1988, Ankara. OBS URB 32.
-LOEWENDAHL-ERTUGAL E. (2005). « Europeanisation of Regional Policy and Regional Gouvernance : The Case of Turkey », European Political Economy Review, Vol.3, N°1 (Spring 2005), pp. 18-43.
-MASSICARD E., 2008, « Régionalisme impossible, régionalisation improbable : La gestion du territoire en Turquie à l’heure du rapprochement avec l’Union Européenne ». Revue d’Etudes Comparatives Est-Ouest, 2008, pp.171-203. ˂halshs-00800247˃
-MONTABONE B. (2011), La cohésion territoriale en périphérie de l’Union européenne: les enjeux du développement régional…. , Thèse, 2011. (TEZ 032/2011)
MONTABONE B. (2013) L’Union européenne et la Turquie, Les  enjeux d’un développement régional Tur Cont 517
-MUTLUER M. (2009), « Inégalités interrégionales en Turquie et études de planification régionale », in : Les vertus de l’interdisciplinarité. Mélanges offerts à Marcel Bazin. Les Cahiers de L’IATEUR, N°Spécial, pp. 111-128.
-PAYZIN Z. (1967), Türkiye’de Yerleşim Sorunları ve Bölgeler Arası Dengesizlikler, Ankara.
-SÖNMEZ M. (1998). Bölgesel Eşitsizlik, İstanbul : alan yayıncılık.
-TAPIA de S. (1991). « Aménagement hydraulique et aménagement du territoire en Turquie », in : 115ème Congrès National Des Sociétés Savantes, Avignon 1990, Milieux calcaires et politique hydraulique, Paris : CTHS, pp. 159-168.
-YERASIMOS S. (1988), « La planification de l’espace en Turquie », Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 50/4,  pp. 109-122.

  1. Bu değişiklikler çerçevesinde, eski DP’nin bazı birimlerinin bağlanacağı bir ekonomi bakanlığı kurulmuş, DPT’nin diğer birimleri de yine yeni kurulan Klakınma Bakanlığı’na dahil edilmiş, bunun yanı sıra, bir de Çevre ve Şehircilik Bakanlığı hayata geçirilmiştir. []
  2. Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée []

IFEA kitaplığı ve prehistorya

presentoir_prehistoire

Kasım 2014

Version française

Bir Prehistoryacı olarak IFEA’nın kütüphanesindeki arkeolojiyle ilgili eserlerin çeşitlilikleriyle öne çıktığını ancak bu çeşitliliğin, açık ve belirgin şekilde sınıflandırılamadığını düşünüyorum. Açıkçası, enstitümüzde yürütülen araştırmalar, geniş bir yelpazeyi kapsadığı için Prehistorya arkeolojisiyle ilgili her yeni çıkan eseri kütüphane derlemimize eklemek mümkün olmuyor. Bunda Anadolu’da yürütülmüş arkeolojik çalışmaların seyrinin de etkisi olduğunu söyleyebiliriz çünkü yapılan kazılar, daha çok Protohistorik ve Klasik antik dönemler üzerinde durduğundan Prehistorya, uzun süre bir kenara bırakılmıştır. Söz konusu Yakın Doğu Prehistorya’sını 2004 tarihli IFEA Dosyaları-Patrimoines en danger Serisi’nde işlemeye çalışmıştım. Söz konusu yazıda IFEA kütüphanesi raflarında saklanan kitaplardan söz ettiğim bir kısmı burada paylaşacağım.

Neredeyse bir yüzyıldır İstanbul’da faaliyet gösteren Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü (IFEA) 1930’da kurulduğunda Anadolu’daki belli başlı Hitit kazıları yeni başlamıştı, ki o zamanlarda Yakın Doğu Prehistoryası’nın tanımı henüz belirgin şekilde yapılmamıştı. Arkeoloji bilimi, Türkiye’ye cumhuriyetin ilanından sonra gelmişti ve insani bilimler; (eskinin Darülfünûn-i Şahanesi) yeni ismiyle İstanbul Üniversitesi, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi ayrıca Türk Tarih Kurumu aracılığıyla tarih bilimi açısından desteklenecekti. Alacahöyük kazılarıyla ilgili yayının Remzi Oğuz Arık imzalı ön sözü meraklı okurlara 1930lu yılların Türkiyesindeki yüksek öğrenimle ilgili yaşanan ivme hakkında bir fikir verebilir. Alacahöyük kazılarının yanı sıra, Demircihöyük ve Tarsus gibi başka tarihle ilgili kazılar hakkında da IFEA Kütüphanesi’nde eserlere rastlamak mümkündür.

Eski ve nadir olan bu eserler, arkeolojik araştırmaların ilerleyişinin yanı sıra özellikle bir bilim olarak arkeolojinin (geçmişte olduğu gibi günümüzde de toplumsal ve siyasi olaylara bağlı olan) tarihine de tanıklık etmektedir. Türkiye tarihinin bu başlığıyla ilgili olarak İstanbul Üniversitesi’nin Türk arkeolojisine katkıları hakkındaki eseri[v] mutlaka okunmalıdır.

Gerçekleştirilen ilk kazılar, o zamana kadar Mısır’a ve Yakın Doğu’ya atfedilen protohistorik dönemle ilgili bulgular sunmuş ve bunlardan yola çıkılarak gerçekleştirilen ilk tabakalandırma ve tarihleme çalışmaları, Anadolu kıyı ve platoları hakkında uzun süre geçerliliğini koruyacak zamansal, mekansal ve kültürel bir çerçeve oluşturmuştur.

Prehistorya’ya ait herhangi bir ize rastlanmamıştır daha doğrusu derinlerdeki birkaç garip çanak çömlek ve yontulmuş çakmak taşı, XX. yüzyılın ortasına kadar gözden kaçmıştır. Önce Çatalhöyük’te ve Hatay’da Chicago Üniversitesi’nin yüzey çalışmaları, sonra Mersin’deki Kilikya Bölgesi’nde John Garstang’ın üstlendiği kazılar gerçekleşmiştir. Ancak prehistoryacı arkeologların Anadolu’yla ilgilenmeleri için 1950li yılların sonunu beklemek gerekecektir. Böylelikle Toroslar ile Yukarı Mezopotamya arasında olduğu düşünülen sınır, Orta Anadolu’ya kadar çekilecektir. Bu çerçevede Göller Yöresi’ndeki Hacılar kazılarını ele alan James Mellaart’ın eserinin yeni baskısını Konya Ovası’ndaki Çatal Höyük kazılarıyla ilgili yayınlar izleyecek ve Anadolu platolarındaki kazıların başlıcalarını aktaracaklardır. Bir başka İngiliz, David French, Karaman’ın doğusundaki ve Toroslardan geçerek Kilikya’ya varan ana hattın yakınındaki Can Hasan yerleşimindeki kazılara başlar. Holosen başında Fırat’ın kuzeyinde ve İç Anadolu’da hüküm süren iklimden ötürü neolitik çağ çekirdek bölgesinin yalnızca Yakın Doğu ile sınırlı olduğu görüşünü, işte bu iki İngiliz arkeoloğun çalışmaları değiştirmiştir. Bu konuyla ilgili olarak 2002’de IFEA’nın desteğiyle Frédéric Gérard ve Laurens Thissen’in yayına hazırladığı, okuyucuyu bir makaleden diğerine İç Anadolu’nun halkları ve yöreleri arasındaki ilişkilerin içine çeken, değerli eserin altını çizelim.

Suriye’deki kazıların ilerlemesi, ilk yerleşik toplulukların yerlerinin tespit edilmesini kolaylaştırmış ayrıca Fırat ve Dicle üzerindeki baraj projeleri ile tarıma ve yerleşik hayata uygun “Bereketli Hilal”in sınırları Doğu Toroslara kadar genişlemiştir.

Orta Anadolu, uzun süre boyunca yerleşik hayata ancak Tunç Çağı’nda geçilmiş “Vahşi Batı”msı bir tampon bölge sonrasında da Avrupa’ya giden bir göç yolu olarak kabul edilmiştir. Fırat ve Dicle üzerindeki birçok kurtarma kazısının aksine Mehmet Özdoğan, Marmara Bölgesi’nin de insan yaşantısına dair bulgular barındıracağını tahmin ederek 1970li yıllarda çalışmalarını burası üzerine yoğunlaştırmıştır. Nitekim Özdoğan’ın araştırmaları, İ.Ö. 6400-6000 civarında yerleşik düzene geçmiş topluluklara ait epipaleolitik bulgulara ulaşmıştır.

1970li yıllardan günümüze alınan yolu açıklamak için 1999 ve 2013 yılları arasında, Mehmet Özdoğan ve Nezih Başgelen çıkardıkları yayın dizisinde Anadolu’da Tunç Çağı’na ilişkin gerçekleştirilen kazılar hakkında yeni bir durum değerlendirmesinde bulunmaktadırlar. 1999’da Neolithic in Turkey isimli ilk makale seçkisi, biri metinlerden diğeri de görsellerden oluşan iki cilt halinde çıkmıştır. Her iki cildin içeriği 2007’de güncelleştirilirken geliştirilmiş 2011 ve 2013 arasında da Anadolu’nun her bir bölgesinde, geçmiş ve halihazırda devam eden elli kadar kazı hakkında çok kapsamlı bir genel görünüm sunan beş ayrı cilt yayımlanmıştır.

Kitap seçimi

  • Godon M., 2004.- Le Néolithique en Anatolie, un patrimoine archéologique aux origines de nos sociétés actuelles. Les dossiers de l’IFEA, série : Patrimoines au présent No. 4, Istanbul : IFEA https://books.openedition.org/ifeagd/208
  • Arık R.O., 1937.- Les fouilles d’Alaca Höyük entreprises par la Société d’Histoire Turque. Rapport préliminaire sur les travaux en 1935. Publications de la Société d’Histoire Turque, V. Seri-No 1. Ankara IFEA inventaire No. HA Ana Si 1.
  • Bittel K., Otto H., 1939.- Demirci-Höyük : Eine Vorgeschichtliche Siedlung an der phrygisch-bithynischen Grenze. Berlin : DAII
  • Goldman H., 1956.- Excavation at Gözlü Kule, Tarsus. From the Neolithic to the Bronze Age. Princeton : Princeton University Press. IFEA inventaire No. HA Ana Si 117 I-II a HA Ana Si 119 I-II pour les six volumes.
  • Oktay B., 2001.- Istanbul University’s Contributions to Archaeology in Turkey (1932-2000). Istanbul : İstanbul Üniversitesi Yayınları
  • Braidwood R.J. & Braidwood L.J, 1960.- Excavation in the Plain of Antioch I, The Earlier Assemblages, Phases A-J. Chicago : Oriental Institut Publication LXI.
  • Garstang J., 1953.- Prehistoric Mersin. Yümüktepe in South Turkey. The Neilson Expedition in Cilicia. Oxford : Clarendon Press
  • Mellaart J. Hacılar IFEA inventaire No. HA Ana Si 50-63
  • Mellaart J., 1967.- Çatal Höyük, a Neolithic Town in Anatolia. London : Thames & Hudson. IFEA inventaire No. HA Ana Si 50-1
  • French D., 1998.- Can Hasan I. Stratigraphy and Structures. BIAA Monograph No. 23. Ankara : British Institute of Archaeology at Ankara. IFEA inventaire No. HA Ana Si 167-1
  • Gérard F. & Thissen L. (eds)., 2002.- The Neolithic of Central Anatolia. Proceedings of the International CANeW Table Ronde, Istanbul november 2001. Istanbul : Ege Yayınları
  • Cauvin J., 1972.- Religions Néolithiques de Syrie-Palestine. Publication du Centre de Recherche d’écologie et de préhistoire Saint-André de Cruzieres No. 1. Paris : CNRS-Librairie d’Amérique et d’Orient. IFEA inventaire No. Préh. 36
  • Cauvin J., 1997.- Naissance des divinités, naissance de l’agriculture. Paris : Editions du CNRS. IFEA inventaire No. Préh. 32
  • ODTÜ-METU (ed.), 1970.- Keban Projesi 1968 Yaz Çalışmaları. Keban Project Yayınları Seri 1, yayın 1. Ankara : ODTÜ Yayınları. IFEA inventaire No. HA Ana Si 81 à 89 pour la série complète.
  • Serdaroğlu Ü., 1977.- Surveys in the Lower Euphrate Basin-1975. Aşağı Fırat Projesi Yayınları Seri 1 No. 1. Ankara : ODTÜ Yayınları. IFEA inventaire No. HA Ana Si 82
  • Bischoff D. & Pérouse J.F., 2003.- La question des barrages et du GAP dans le Sud-Est anatolien : patrimoines en danger ? Les dossiers de l’IFEA, série Patrimoines au présent No. 3. Istanbul : IFEA https://books.openedition.org/ifeagd/206
  • Özdoğan M. & Başgelen N. (eds.), 1999.- Neolithic in Turkey. The Cradle of Civilization. New discoveries. Istanbul : Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
  • Özdoğan M. & Başgelen N. (eds.), 2007.- Türkiye’de Neolitik Dönem. Yeni Kazılar, Yeni Bulgular. Istanbul : Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Türkiye Azerbaycan ilişkileri hakkında kaynakçanın söyledikleri

azervitrin

Ekim 2014

Version française

Azerbaycan ve Türkiye arasındaki yakın ilişkiler, kamuoyu yoklamalarında, Türk yıldızların Bakü konserlerindeki hayranların sevinç çığlıklarından iki ülkenin Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri’nde ortaklaşa yürüttüğü lobi faaliyetlerine kadar birçok alanda kendini göstermektedir. Bununla beraber, Türkiye’deki Azerbaycanlı öğrenci sayısının gittikçe artmasına rağmen Azerbaycan üzerine yürütülen incelemeler ve akademik çalışmalar, bu « özel münasebet »le ters orantılı seyretmektedir. Hatta Azerbaycanlı öğrencilerin sosyal bilimler alanındaki yoğunluğunun, Türk üniversitelerindeki Azerbaycan konulu çalışmaların içeriği ve yönlendirilmesi üzerindeki etkileri oldukça sınırlıdır.

Azerbaycan, her ne kadar kültürel açıdan Türkiye’ye çok yakın olsa da, Türkiye’nin Balkanlar’daki ve Orta Doğu’daki komşularından farklı olarak, yalnızca çok kısa dönemler süresince Osmanlı İmparatorluğu sınırlarının dahilinde kalmıştır. 1828’de Rus İmparatorluğu ve Kaçar Hanedanlığı arasında imzalanan Türkmençay Antlaşması’na kadar Güneydoğu Kafkasya, bu iki devlet arasında gerginlik nedeni olmuştur. Antlaşma doğrultusunda Azeriler, Aras ırmağı kıyılarından ayrılmış ve Güneydoğu Kafkasya, önce Rus İmparatorluğu’na ardından da SSCB’ye dahil edilmiştir. Bu nedenle de Azerbaycan’ın « Türk kardeşi » ile yeniden yorumlayabileceği bir ortak tarihi bulunmamaktadır. Bununla ilgili olarak da Osmanlı İmparatorluğu’nun yeni ilan edilmiş Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’ne yardımları günümüzde altı çizilen tek tarihi dönem olarak karşımıza çıkmaktadır; ki bu konu artık son derece siyasi bir boyut kazanmıştır. Çünkü Azerbaycan resmi tarihine göre Osmanlı İmparatorluğu, Türk askerlerinin varmasına kadar Azerileri katleden bir Ermeni komutanın idaresindeki Bakü kuvvetlerine karşı çarpışmıştır. Türkçülük sevdasındaki birtakım dar çevrelerden gelen milliyetçi yazarlar, Azerbaycan’ın türklüğünü vurgulayarak, Sovyet ve Stalin rejimlerinin baskısını, komünizm döneminde tarihi mirasın « silinmesi »ni ve Dağlık Karabağ sorununun feci sonuçlarını dile getirerek 1990lı yılların havasını iyi kötü yansıtmışlardır.

AKP’nin Türkiye ile Ermenistan arasındaki sınırın kapalı oluşunu sorgulaması, bazı Azeri yayınların sınırların açılması fikrinin bir ihanet teşkil edeceğine odaklanmalarıyla sonuçlanmıştır. Zaten Türkiye’deki siyasi partiler, genel olarak halihazırdaki düzenin desteklemekte ve de bu siyasi çevrelere yakın akademik kurumlar ile medya grupları neredeyse inaksal denecek « Azerbaycan’ı haklı mücadelesinde destekleme »yi benimsemişlerdir. Günümüzde Türkiye’de Ermeni sorunu da Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki gerginlikle öylesine karıştırılmaktadır ki bu iki konu arasındaki sınırların yer yer tamamen ortadan kalktığını söyleyebiliriz.

Diğer taraftan akademik çalışmalar da başka birçok konu hakkında iki ülkenin dış siyasetindeki ayrılıklara inceden inceye ayna tutmaktadır. Örneğin Bakü, Ankara’nın arzuladığı gibi, KKTC ile doğrudan temas kurma konusunda sergilediği çekimser tavır ve aynı şekilde, Ankara ile Tel Aviv arasındaki ilişkiler en zayıf noktadayken İsrail ile Azerbaycan’ın giderek artan bir işbirliği içine girmeleri de birçok makale ve araştırma çerçevesinde bir uyuşmazlık nedeni olarak yorumlanmıştır. Din konusunun kendisi de yabancı araştırmacılarca enine boyuna işlenen bir mevzu olmuştur. Bununla ilgili olarak çoğunluğu Sünni olan Türk nüfus ile Şii olan Azeri nüfusun geleneksel ayrılığının da ötesine geçerek kesin yaklaşım farklılıkları gözlemlenmektedir. Seçkin Azeri çevreleri temelden laik olup Sovyet dönemi sırasında dinden bağımsızlaşmışlardır.

Aslında azımsanamaz olan bu türden ayrılıklar, Türk ve Azeri araştırmacıları olduğu kadar Batılıların da ilgisini çeken enerji sektörü başta olmak üzere, Ankara ve Bakü arasında başka birçok alanda somut sonuçlar veren işbirliklerine yine de gölge düşüremez. Nitekim, enerji sektöründeki işbirliği, 2007-2008 Ermenistan ilişkilerinin normalleşme denemeleri sürecinde Azerbaycan tarafından bu girişimi baltalamak üzere Türkiye’ye karşı kullanılmıştır. Şimdiden bazı yayınların dile getirdiği gibi Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Projesi tamamlanırsa ve proje Hazar Denizi’nin karşı kıyısında bulunan kaynaklara dek uzatılırsa Azerbaycan’ın ağırlığını güçlendireceği ihtimali kuvvetli görünmektedir.

KİTAP SEÇİMİ

SARAY Mehmet, Azerbaycan Türkleri tarihi, Ankara, 1993
ASLAN Yasin, ATSIZ Buğra (eds.), Can Azerbaycan : Karabağ’da talan var,  Ankara, Kök yayınları, 1990 ;
QASIMLI Musa, Azerbaycan Türklerinin Millî Mücadele Tarihi 1920-1945. KAKNÜS yay., 2006
PERRY Mark « Israel’s Secret Staging Ground », Foreign Policy Magazine 28 mars 2012 ;
SHAFFER Brenda, Azerbaijan’s Cooperation with Israel Goes Beyond Iran Tensions, April 16, 2013
BÖLUKBAŞI Suha , Azerbaijan. A political History. IB Tauris, 2011
URJEWICZ Charles, « L’identité azérie à l’épreuve de l’indépendance », Revue du monde musulman et de la Méditerranée, 1991, n°59-60, p.117-122. http://dx.doi.org/10.3406/remmm.1991.1495
COLLINS Brian, SWIETOCHOWSKI Tadeusz, Historical Dictionary of Azerbaijan, Lanham, Scarcrew Press, 1999.
CORNELL Svante E., « Turkey and the Conflict in Nagorno-Karabakh : A Delicate Balance », Middle Eastern Studies, vol. 34, n°1, janvier 1998, p.51-72. http://www.silkroadstudies.org/new/docs/publications/SC-MES-TR-1999.pdf
ÇAĞLA Cengiz, « Les fondements historiques de l’État-nation en Azerbaïdjan », CEMOTI, n°31, janvier-juin 2001, p.89-109. http://cemoti.revues.org/708
SWIETOCHOWSKI, Tadeusw. 2002. « Azerbaijan: The Hidden Faces of Islam. » World Policy Journal. 19(3): 69-76. http://www.jstor.org/stable/40209821
SATTAROV, Rufat. 2010. « Islamic Revival and Islamic Activism in Post-Soviet Azerbaijan ». In Galina Yemelianova (eds.). Radical Islam in the Former Soviet Union, London: Routledge.
SATTAROV Rufat, 2009, « Islam, state and society in independent Azerbaijan ». Wiesbaden, Reichert
BALCI Bayram, Le renouveau islamique en Azerbaidjan entre dynamiques internes et influences extérieures Les Études du CERI N°138 – octobre 2007 http://www.sciencespo.fr/ceri/sites/sciencespo.fr.ceri/files/etude138.pdf
GOLTZ Thomas Caufield Requiem for a would be Republic, The rise and demise of the former Soviet Republic of Azerbaijan, a personal account of the years 1991-1993
ROBINS Philip « Between sentiment and self,interest: Turkey’s policy toward Azerbaijan and the Central Asian States », Middle East Journal Vol. 47, No. 4 (Autumn, 1993), pp. 593-610 http://www.jstor.org/stable/4328631
ASLAN Betül Türkiye-Azerbaycan İlişkileri ve İbrahim Ebilov 1920-1923, Istanbul, Kaynak Yay. 2004
ALSTADT Audrey L. The Azerbaijani Turks : Power and Identity under Russian Rule Hoover Institution Press, 1992
BALCI Bayram et MOTIKA Raoul (eds), Religion et politique dans le Caucase post-soviétique : les traditions réinventées à l’épreuve des influences extérieures. Istanbul/Paris, IFEA/Maisonneuve et Larose, 2007
GÜLTEKIN Burcu : Atteindre la Caspienne, Les relations économiques entre la Turquie et l’Azerbaïdjan, Dossiers de l’IFEA, Istanbul, 2003 https://books.openedition.org/ifeagd/223
CAFERSOY, Nazim, Elçibey dönemi Azerbaycan dış politikası (Haziran 1992-Haziran 1993) : Bir bağımsızlık mücadelesinin diplomatik öyküsü, Ankara, ASAM yay., 2001
MIKAIL E. Hasan, TAZEGÜL Alper Türkiye ile Azerbaycan Siyasi ve Ekonomik İlişkileri 1990-2005, IQ Kültür Sanat Yay., 2012
ALKAN Haluk, Azerbaycan Paradoksu : Azerbaycan’ın İç ve Dış Politikası, Ankara, USAK, 2010
DE WAAL Thomas, Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War, NYU Press, 2004  http://raufray.files.wordpress.com/2010/11/0814719449.pdf
MURINSON Alexander, Turkey’s Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and War and Security in the Middle East and Caucasus, Routledge, 2010
MINASSIAN Gaïdz, Caucase du Sud, la nouvelle guerre froide : Arménie, Azerbaïdjan, Géorgie, Paris, Autrement, 2007
TAYLOR Scott, Unreconciled Differences: Turkey, Armenia and Azerbaijan, Esprit de Corps, 2010
WINROW Gareth, “Turkey and the Newly Independent States of Central Asia and Transcaucasus,” Middle East Review of International Affairs, 1, no. 2 (July 1997) http://sam.gov.tr/wp-content/uploads/2012/01/11.-TURKEYS-RELATIONS-WITH-THE-TRANSCAUCASUS.pdf

Türkiye ve komşuları Suriye ile Irak

Haziran 2014

Version française

Yohanan Benhaim ve Jean-Baptiste Le Moulec tarafından hazırlanmıştır.
IFEA gibi Fransa’nın yurtdışındaki araştırma merkezlerinden biri olan Fransız Orta Doğu Araştırmaları Enstitüsü’nün (IFPO) çalışma sahalarından biri de Türkiye’nin Kürt ve Arap komşuları ile sürdürdüğü ilişkileridir. IFEA ile IFPO arasındaki iş birliğini geliştirmek amacıyla bu ilişkiler üzerine şekillenmiş literatür ve tartışmaları ele almak gerektiği düşüncesindeyiz.

1923 tarihli Lozan Antlaşması’nın imzalanmasıyla çizilen sınırlar, Türkiye’nin Suriye ve Irak ile  olan komşuluk ilişkilerinde belirleyici olmuştur. Bu sınırlar, ülkeler arasındaki ilişkileri kısmi şekilde belirlemeye halen devam etmektedir. Hatay Meselesi ve su kaynaklarının paylaşımı, 2000li yıllara kadar Suriye ve Türkiye arasındaki gerginliğin nedenleri olmuştur. Bu konu ile ilgili kaynaklar, Türkçe literatürde bulunmakla birlikte, Irak sınırları mevzusuyla ilgili olanlarla karşılaştırıldığında sayıca daha kısıtlı kalmaktadır. Buna neden ise Musul Vilayeti’nin 1920’de Osmanlı Parlamentosu’nun Misak-ı Milli (günümüz Türkçesi ile Milli Yemin) çerçevesinde müdafasında karar kılınan bölgenin içinde kalmasıdır. Bu vilayet, ancak 1926’da Milletler Cemiyeti hakemliğinde o zamanlar İngiliz Mandası altındaki Irak’a eklenmiştir. Bugün Türkiye ile Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin idaresindeki Kuzey Irak Bölgesi arasındaki karmaşık ilişkinin temelindeki bu dönemin önemi, konu hakkındaki Türkçe literatürün gelişmişliğini açıklamaktadır.

1990-1991’deki Birinci Körfez Savaşı, sınırın diğer tarafında da Kürt halkının varlığının ve Türkiye Kürtleri ile Irak Kürtlerinin ilişkide olduklarının Türk kamuoyunca bilincine varıldığı bir süreç olmuştur. 2003’teki Amerikan işgali ve Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin kuruluşu ile bu yöreye ilişkin takınılacak tavır hakkındaki tartışma önem kazanmıştır. En çok ele alınan konular arasındaki Kerkük Meselesi hakkında literatürde bölünmeler gözlemlenmektedir. Türkiye’deki Iraklı Türkmenlere ve birtakım askeri çevrelere yakın duran yayınevlerinden ya da tam tersi şekilde Irak Kürtleri ile yakınlaşma taraftarı olan yayınevlerine; yani sahip olunan siyasi çizgiye göre, bu konu hakkındaki tutumlar birbirinden büyük farklılık gösterir. 

Suriye ve ülkeyi anlaşmazlıklara düşüren çatışmalar, literatürün değişik kolları tarafından gittikçe daha fazla işlenmektedir. Türkiye açısından bakıldığında, çatışmaların devamı  Türkiye’nin -1998’den 2012’ye kadar iyi ilişkiler geliştirdiği- Suriye ile olan komşuluğundan  dolayı etkilenmesiyle sınırlı kalmamaktadır. Çatışmaların devamı, ayrıca Suriye sınırındaki Türk bölgeleri başta olmak üzere, Türkiye’nin iç siyaseti açısından da birtakım sonuçlar doğurmaktadır. Suriye Krizi’nin karmaşıklığı ile kaygı uyandırması ve sıçrama olasılığının bulunması, Türkiye’de olduğu gibi Fransa’da da, çok sayıda yayının türemesini beraberinde getirmiştir. Türk akademik çevrelerinin Orta Doğu Arap dünyası ile ilgili incelemeleri, gazeteciliğin konuya ilaveten kazandırdığı deneyimsel boyuttan yoksun olmakla birlikte,     Türkiye’de Suriye Krizi konulu yayınlar, akademi ve gazetecilik gibi iki uzmanlık alanını birbirleriyle buluşturma becerisine sahiptir. Bu kriz ile, tıpkı 2010’dan sonra birçok Arap ülkesinde meydana gelen sosyal ve siyasi olaylarında olduğu gibi, bilimsel olma iddiası taşıyan yayınlar boy göstermiştir. Bunların kimi zaman bilimsel olmanın yanında siyasi de olan içerikleri eleştirilse de bu yayınlar, uluslararası uzmanlık alanlarının, Türk, Avrupalı, Amerikalı ya da Orta Doğulu incelemelerin bir araya geldikleri bir yer olarak da karşımıza çıkmaktadır. Bunlara örnek olarak, Insight Turkey, Perception, Ortadoğu Etütleri ya da Akademik Orta Doğu yayınlarını sayabiliriz. Siyaseti, en başta da Türk dış siyasetini çizmek ya da en azından yönlendirmek isteyen bu yazıların arkasındaki değişik düşünce akımlarını anlayıp bunları masaya yatırmak için bu yayınların takibi aslında büyük önem taşımaktadır. Hatta burada, birçok uzmanın incelemelerini Irak’tan Suriye’ye, Kafkasya’dan veya Orta Asya’dan -1990lı senelerin gözde konusu, her türlü tehlikeyi içinde barındıran- o büyük “Orta Doğu”ya kaydırarak gerçekleştirdiğinin de altını çizelim.  

Sonuç olarak bu vitrin, yazarların coğrafi kökenleri, yayınlarının formatı, uzmanlık alanları açısından dengelenmeye çalışılmış okumalara dayanarak, Türkiye’nin doğu sınırlarını artık kenar yerler olarak değil de Türk dış siyasetinin tam da merkezi olarak ele almayı önermektedir.

Bibliyografya

  • Michel Seurat, L’Etat de barbarie, PUF, Proche Orient, 2012, 304 p.
  • Pierre-Jean Luizard, Comment est né l’Irak moderne ?, CNRS Editions, 2009, 566 p.
  • Çandar, Cengiz. Mezopotamya Ekspresi, Bir Tarih Yolculuğu. Istanbul: İlestişim, 2012.

Sınırlar, sınırların tarihi

  • Serhan, Ada, Türk Fransız  ilişkilerinde Hatay Sorunu 1918-1939, Istanbul Bilgi Üniversitesi, 2005, 266 p.
  • Fransız Belgeleriyle Sevr Lozan Musul Üçgeninde Kürdistan, Yazar Hasan Yıldız, DOZ, 2005
  • Lozan’dan Bugüne Musul-Kerkük ve Kuzey Irak, Yazar Oğuz Karaca, Resital 2007
  • Aydin, Mesut, Türkiye ve Irak Hududu Mes’elesi, ASAM, 2001, 306 p.
  • Gilquin, Michel, D’Antioche à Hatay. L’histoire oubliée du sandjack d’Alexandrette. Nationalisme turc contre nationalisme arabe. L’Harmattan, 2000, 226 p.
  • Daoudy, Marwa, Le partage des eaux entre la Syrie, l’Irak et la Turquie, CNRS editions, 2007, 269 p.

Suriye Kürtleri

  • Abdulbaset, Seida, La question kurde en Syrie, L’Harmattan, 2005, 206 p.

Irak Kurdistan’ı

  • Ciğerli Sabri, Réfugiés kurdes d’Irak en Turquie, L’Harmattan, 1998, 320 p.
  • Barzani, Saywan, Le Kurdistan d’Irak, 1918-2008, L’Harmattan, 2009
  • Sunar, Ekrem, Barzan’dan Bağdat’a Kürtler: Irak’ta Kürtlerin yüzyıl savaşları, Doz Yayıncılık, 2007, 240 p.
  • Ali Riza Şeyh Attar, Kürtler, bölgesel ve bölgedışı güçler, Ağaç, 2008, 398 p.
  • ANDERSON, Liam, STANSFIELD, Gareth, Crisis in Kirkuk The Ethnopolitics of Conflict and Compromise, Philadelphia, University of Pennsylvania Press, 2009

Türk Dış Politikası ve Türkiye’de  Irak Kurdistan’ı algısı

  • ÖZDEMIRKIRAN Merve, La politique de la Turquie vis-à-vis de l’Irak depuis 2003 : conflit ou coopération, Editions Universitaires Européennes, Paris, 2010, 92 p.
  • PARK, Bill, Turkey’s policy towards northern Iraq: problems and perspectives, Routledge, New York, 2005.
  • Z. Abidin Kızılyaprak, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Türkî Korkunun Anatomisi, DOZ Yayınları, 2005
  • Ümit Özdağ Türkiye, Kuzey Irak ve PKK, ASAM  (10/1999)
  • Hacı Şoriş Kerkün’ün Araplaştırılması, DOZ 2006, 352 p.
  • Demirci, Nefi, Kerkük : Sönmeyen Ateş Dinmeyen Hasret  , Ural, 2011, 512 p.

Suriye Savaşı ve Türkiye-Suriye İlişkilerine Türkiye’nin Bakışı

  • Albayrak, Hakan. İslâm Birliği’nin Nüvesi Olarak Türkiye-Suriye Birliği. 2ème ed. Ankara: Vadi, 2007.
  • Adıbelli, Barış. Arap Baharı ve Suriye. Istanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2012.
  • Özdağ, Ümit. Küçük Ortadoğu Suriye. Ankara : Krypto, 2012
  • Mahalli, Hüsnü. Diren Suriye. Istanbul: Destek Yayinlari, 2014

Mezopotamya’daki Amida

Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi’nin izniyle paylaşılan görselde Diyarbakır’daki Ulu Cami’nin doğu girişi görünüyor.

Mayıs 2014

Version française

Roma sonra da Bizans İmparatorluğu kenti olan Amida’nın yani günümüz Diyarbakırının tarihinden iki büyük eser söz eder. Bunlardan ilki, Ammianus Marcellinus’un ünlü eseri Roma Tarihi’nde (Res Gestae), hükümdar Büyük Şapur’un Amida şehrini 359’daki kuşatmasını anlattığı kısımdır. İkincisi de Dicle üzerinde ulaşıma elverişli son kıyılar ile Toros kapılarını korumak üzere, Roma topraklarının bitiminde Persler’e karşı dikilmiş son kale olan, beş kilometre uzunluğundaki siyah bazalttan inşaa edilmiş bu muhteşem yapının ilk defa bilimsel olarak tarif edildiği Albert Gabriel çalışmalarıdır. Bu iki metin, bizi Amida’nın hem stratejik hem de siyasi öneminin, birden göz önüne çıktığı IV. yüzyıla götürür: 336’dan itibaren babası tarafından doğuya gönderilen II.Konstantius’a Pers savaşlarıyla uğraşmak zorundadır. Münzevi Jacques’ın Hayatı‘nda (La vie de Jacques le Reclus) da anlatıldığı gibi II.Konstantius’un Amida’ya verdiği önem, “imparatorluğundaki diğer kentleri sevdiğinden çok sevdiği şehir” diye dile getirilir. Bu yüzden şehre kendi ismini verir ve kent, Konstansiye diye anılmaya başlanır. Kentin nüfusu, 363’te Jovian’ın Nusaybin’i Persler’e bırakmasıyla alınan göçlerden sonra yükselir ve böylece kent, Mezopotamya’nın metropolü haline gelir. Şehir surları, en geniş sınırlarına yani bugünkü bildiğimiz haline kuşkusuz bu zamanda ulaşmıştır.

Günümüz tarihçiliği daha çok II.Konstantius dönemine odaklanarak yörenin başka eski dönemlerinin işlenmesini ihmal etmiş ve Süryani kaynaklar üzerinde fazlaca durmamıştır. Oysa ki IV. yüzyılda Ammianus Marcellinus’un anlatısında tarih sahnesine çıkan şehir ve 639’da kentin Araplar’ın eline geçişi ile 866’da Asur Kraliyet Yıllıkları’nda sözü geçen Amedu arasındaki tarihi kopuklukları tam da bu kaynakların ışığa çıkarabilmesi beklenmektedir. Örneğin, bir VI. yüzyıl tarih yazmanının kunegiondan söz etmesi üzerine bir tiyatro tespit edilmiştir. Bu yapı da kentin Erken Roma İmparatorluğu Dönemi’ndeki önemini doğrulamaktadır çünkü böylesi bir yapı II.Konstantius zamanında zaten artık inşaa edilmemektedir. Bu da şehrin Romalılar tarafından kurulduğu iddiasını yeniden masaya yatırmaktadır. Acaba kent, eriştiği konumunu Mezopotamya’da geçici bir vilayet kurmak isteyen Trajan’a mı, yoksa toprakları Persler’den geri alan bir Severus Hanedanına mı borçludur? Kaynakların bir Selevkos yapısından söz etmesi kentin köklerinin çok daha önceye, belki IV. Antiokhos tarafından kurulmuş bir helenistik krallığa dayanabileceğini akla getirmektedir. Yine aynı belgeler, kentin Geç Antik Dönem’de toprak idaresindeki etkisini, ayrıca şehirdeki sivil ve dini hayatının yönlerini daha önce hiç düşünülmemiş şekilde ortaya koymuştur.

Tarihi ve siyasal katmanlarının zenginliği geç anlaşılan Amida’ya bugün baktığımızda büyük bir Mezopotamya kentiyle karşı karşıya olduğumuzu anlarız. Buranın kültürel önemi ve etkileri aşikardır çünkü kent, Yüksek Mezopotamya’da, özellikle Turabdin bölgesinde, bir Hristiyan sanatı merkezi olmuştur. Belirgin klasisizm izleri taşıyan bu sanatın Pers ve Arap fetihlerine kadar korunmuş olması birçok araştırmacıyı şaşırtmaktadır. Burada Palmira gibi bir merkezin etkisini de yadsımadan, zanaatkarlar için Amida’da bulunmanın ne anlama geldiğinin altını çizmek gerekir. Ulu Cami’nin batı yüzündeki klasik oyma süsleme kesitleri ve bir gün mutlaka gün yüzüne çıkacak başka anıtlar, bu türden erken dönem süslemelerinin önce Mezopotamya’daki tüm Hristiyan sanatında, ardından da İslam sanatında devam ettirilişini kısmen açıklamaktadır. Bu süslemelerin hem yerel, hem de Arşaklı, Sasani, Yunan, Romalı, Süryani, Ermeni ve Arap etkilerini taşıyan yöre zanaatkarlarınca yapılmış olması Amida’dan kalan mirasın çok kültürlü olduğunun göstergesidir. Ayrıca Amida’nın Efesli (bugünkü Eğil) Yuhanna, Midillili Zekeriya’nın Kilise Tarihi‘ni Süryanice’ye anonim olarak çeviren keşişin ayrıca Zuknin vakayinamesini yine anonim olarak tutan rahibin memleketi olması, buranın bir edebiyat merkezi de olduğu anlamına gelir.

Araplar, 639’da ele geçirdikleri şehri Diyar Bakr ismiyle başkent yapıp şehrin bugünkü isminin temellerini atmışlardır. Kendi de Cizre vilayetinin bir kazası olan Diyar Bakr’ın kuzeyinde ve doğusunda Toroslar’ın etekleri, batısında Karaca Dağ ve güneyinde Turabdin bulunmaktadır. Şehir sonraları Emevilerin, Abbasilerin, Mervanilerin, İnallar ve Nisaniler gibi aile handeanlıklarının, Artukluların, Selçukluların, Akkoyunluların ve Sefevilerin akınlarına sahne olmuştur. Şehir, 1514’te I.Selim tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır. İslam’ın kabulü şehrin mimarisine önemli değişiklikler getirmiştir. Bunlara örnek olarak Ulu Cami, Mesudiye ve Zinciriye Medreseleri sayılabilir. 

Şehrin tarihi merkezi ve bu merkezin bahçesi olan Hevsel Bahçeleri’nin Unesco Dünya Mirası Listesi’ne alınmaları için talepte bulunulmuştur. Çok kuvvetli bir nüfus artışının kaydedildiği kentte tarihi mirasın korunması için türlü programlar başlatılmıştır. Şehir surlarının tarihiyle yakından ilgilenen AMIDA EnviMed/MISTRALS araştırma programı, surların nasıl inşaa edildiğini, taş ocaklarının yerlerini, şantiyelerin çalışma yöntemlerini ve bunların yakın çevreye ile şehir ve bölge ekonomisine olan etkilerini sorgulamaktadır. Roma ve Bizans dönemi izleri taşıyan günümüz şehri, sokakları, dokusu, yapısı ile belli başlı anıtları gözler önüne çıkarmaktadır.

Büyükşehir Belediyesi’nin yanı sıra Kültür ve Turizm Bakanlığı, valilik ve Diyarbakır Müzesi,  Diyarbakır’daki kültür mirasını öne çıkaran kitapların yayımlanmasını desteklemektedir. Bu ayki vitrimizde işte bu kitapların üzerinde duracağız. Yalnızca Amida ile ilgili eserler pek sınırlı olduğundan burada bunlardan birkaçını vermekle yetineceğiz. Ayrıca, IFEA’nın harita atölyesinde Diyarbakır ve çevresi hakkında belgelerin bulunduğunun da altını çizelim. 

IFEA kütüphanesi şu iki temel eseri barındırıyor:

  • Gabriel A., Voyages archéologiques dans la Turquie orientale, Paris, 1940.
  • Van Berchem M., Strzygowski J., Bell G.,  Amida. Matériaux pour l’épigraphie et l’histoire musulmanes de Diyar-Bakır, Heidelberg, Paris, 1910.

Özellikle tarih ve kent topoğrafyası alanlarında son yıllarda gerçekleştirilmiş çalışmalar:

  • Assénat M.,  Pérez A, « Amida Restituta », in Gasse A., Servajean Fr., Thiers Chr. éd., Et in Aegypto, et ad Aegyptum, Recueil d’Etudes dédiées à J. C. Grenier, CENiM, Montpellier, 2012, pp. 7- 52.
  • Assénat M.,  Pérez A, « Amida 1. Un théâtre antique à Amida », Anatolia Antiqua, XX, 2012, pp. 147-155.
  • Assénat M.,  Pérez A, « Amida 2. Un Forum à Amida », Anatolia Antiqua, XXI, 2013, pp. 135-158.
  • Assénat M.,  Pérez A.,  «Amida 3. Une fondation séleucide à Amida», Anatolia Antiqua, XXI, 2013, pp. 159-166.
  • Crow J.,« Amida and Tropaeum Traiani : a Comparison of Late Antique Fortress Cities on the Lower Danube and Mesopotamia », in, Proceedings of the British Academy 141, 2007, pp. 435-458.
  • Halifeoğlu, M, Dalkılıç N, ed, Uluslararası Diyarbakır surları sempozyumu, 19-20 Nisan 2012, Juillet 2012.
  • Keser E., « The Church of Virgin in Amida and the Martyrium at Constantia : Two Monumental Centralised Churches in the Late Antique Northern Mesopotamia, 2013, OLBA, pp. 405-435.
  • Lorain T., L’architecture militaire de Diyarbakır entre les Xe et XIIIe siècles : entre nécessité défensive et ostentation, Thèse de IIIème cycle, EPHE, 2 vol., Paris, 2011.
  • Parla C., Diyarbakır « surları ve kent tarihi », ODTÜ MFD, 1, 22, 1, 2005,  pp. 57-84.
  • Szidat J., « Civitas… fabricata est (CIL III, 6730). Überlegungen zur Neubefestigung von Amida in den Jahren 367-375 n. Chr. und zur Befestigungstätigkeit von Valens », in  Festschrift Thomas Gelzer, Berne, 1986, pp. 130-142.
  • Tuncer Orhan Cezmi, Diyarbakır camileri, mukarnas, geomarti, orantı, Diyarbakır büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Sanat Yayinları, 1996.
  • Tuncer Orhan Cezmi, Diyarbakır evleri, Diyarbakır büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Sanat Yayınları, 1999.
  • Tuncer Orhan Cezmi, Diyarbakır kiliseleri, Diyarbakır büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Sanat Yayınları, 2002.
  • Tuncer Orhan Cezmi, Diyarbakır surları, Diyarbakır Valılığı, Ankara, 2012.

Diğer alanlar:

  • Barnes T.D., « Imperial Campaigns, AD 285-311 », Phoenix 30, 1976.
  • Bell G., The Churches and Monasteries of the Tur’Abdin, réimp. Londres, 1982.
  • Beysanoğlu Ş., Anıtlar ve Kitabeleri ile Diyarbakır Tarihi, 3 Cilt, Diyarbakır Büyük Şehir Belediyesi, 2003.
  • Chaumont M.-L.,  « Fondations Séleucides en Arménie Méridionale », Syria 70, 1993, pp. 431-441.
  • Flury S., «Bandeaux ornementés à inscriptions arabes : Amida-Diarbekr», XIe siècle, Syria  1920,1, pp. 235-249 ; 318-328.
  • Debié M., « Du Grec en Syriaque : la transmission du récit de la prise d’Amid (502) dans l’historiographie byzantine », Byzantinische Zeitschrift, 2003, pp. 601-622.
  • Dillemann L., Haute Mésopotamie orientale et pays adjacents. Contribution à la géographie historique de la région, du Ve s. avant l’ère chrétienne au VIe s. de cette ère, Paris, 1962.
  • Diyarbakır kültür envanteri, 2 cilt, Diyarbakır valılığı il kültür ve turizm müdürlüğü, Müze müdürlüğü.
  • Ebeling E. et al., Realexikon Der Assyriologie Und Vorderasiatischen Archäologie I, « Amida », 1922.
  • Frézouls E., « Les fluctuations de la frontière orientale de l’empire romain », in La géographie administrative et politique d’Alexandre à Mahomet, Actes du colloque de Strasbourg 14-16 juin 1979, Leyde, 1981, pp. 177-225.
  • Gyselen R., La géographie administrative de l’Empire sassanide. Les témoignages sigillographiques [Res Orientales n° I], Paris, 1989.
  • Hoffmann D., « Das spätrömische Bewegungsheer und die Notitia Dignitatum », Düsseldorf, T. I et II, 1969.
  • Jones A. H. M., The Cities of the Eastern Roman Provinces, rééd. Amsterdam, 1983.
  • Köroğlu K. et Konyar E., ed, Urartu. Doğu’da Değişim (Transformation in the East), Istanbul, 2011.
  • Korkusuz S., Seyahatnamelerde Diyarbakır, Istanbul, 2003.
  • Luther  A., « Roms Mesopotamische Provinzen nach der Gefangennahme Valerians (260) », in J. Wiesenhöfer, Ph. Huyse (éd.), Ērān ud Anērān : Studien zu den Beziehungen zwischen den Sasanidenreich und der Mittelmeerwelt, Munich, 2006.
  • Mundell Mango M., « The continuity of the classical tradition in the art and architecture of northen Mesopotamia», in Nina Garsoïan G. et al., East of Byzantium : Syria and Armenia in the formative period, Washington, 1982.
  • Palmer A., «Âmîd in the Seventh-Century Syriac Life of Theodûtê», in The Encounter of Eastern Christianity with Early Islam, éd. E. Grypeou, M. Swanson, D. Thomas : The History of Christian-Muslim Relations 5, Leiden –Boston, 2006, pp. 111-137.
  • Palmer A., Monk and Mason on the Tigris Frontier. The Early History of Tur’Abdin, Cambridge University Press, 1990. Paschoud  Fr.,  « Se non è vero, è ben trovato : tradition littéraire et vérité historique chez Ammien Marcellin », Chiron 19, 1989, pp. 37-54.
  • Sözen M., Diyarbakır’da Türk mimarisi, Istanbul, 1971.

Kültürel mirası koruma programları ile ilgili İnternet bağlantıları

Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi’nin izniyle paylaşılan görselde Diyarbakır’daki Ulu Cami’nin doğu girişi görünüyor.

AMIDA çalışmaları, ENVI-Med bölgesel programı kapsamında desteklenmektedir. ENVI-Med, Fransa Dışişleri Bakanlığı’nın küreselleşme ve işbirliği geliştirme masasının ve CNRS’nin (Ulusal Bilimsel Araştırmalar Merkezi) Akdeniz biriminin katkılarıyla gerçekleşmektedir. Çalışmalar, ayrıca disiplinler ve kurumlararası işbirliği programı MISTRALS’in Fransa dışına açılması hareketinin bir parçasıdır.

Osmanlı İmparatorluğu’nda Batılı gezginler

Version française

Nisan 2014

« Hayalgücü kitap ile lamba arasındadır. »
Michel Foucault, Gustave Flaubert’in Aziz Antonio’nun baştan çıkışı adlı eserinin önsözünden

IFEA kütüphanesi, kültürel çalışmalar vitrininin bir nevi devamı olarak bu ay seyahatnamelere değiniyor. Osmanlı İmparatorluğu’nu konu edinen çoğunlukla İngilizce veya Fransızca yazılmış 650 eserlik, çeşit bakımından zengin IFEA “seyahatname derlemi”; tarih, edebiyat, sosyoloji ve coğrafya alanlarından araştırmacılar için çok katmanlı bir kaynak niteliğinde1.

Günümüz araştırmalarının gösterdiği gibi edebiyat, yalnızca edebiyat uzmanlarına özgü bir saha olmakla sınırlı değil. Antropolog François Pouillon ve Alban Bensa, 2012 tarihli Terrains d’écrivains (Yazarların araştırma sahaları) isimli kitaplarının önsözünde şöyle diyor: “yazarlar özellikle de en büyükleri insanı ve olayları nasıl bu denli ikna edici ve yerinde ifade etmeyi becerebiliyorlar? O kadar ki antropolojik anlatılar bunlarla karşılaştırıldıklarında genelde nasıl desek … konu dışı kalıyor!” Pouillon ve Bensa, kendi alanlarının temel metinlerine sırt çevirmeden tıpkı coğrafya ve tarih alanındaki araştırmaların zaten göstermeye başladığı ilgi gibi gezi edebiyatına hakettiği önemi yeniden veriyorlar.

En eski eserlerin 16. yüzyıla dayandığı seyahatname derlemini işlemekteki amacımız, 18. yüzyıl sonundan 20. yüzyıl başına kadar olan dönemde kaleme alınmış eserlerden bazı mektupları, hikayeleri ve anıları gözler önüne getirmek. Flaubert’in “hareketsiz gezinti”2 dediği okuma eylemi, Osmanlı İmparatorluğu’nun geniş topraklarında o güne “tanıklık eden” yazılar sayesinde bize alışılagelmişin dışında bir yolculuk sunuyor; bunlara örnek olarak  André-Joseph Lafitte-Clavé ismindeki İstanbul’da görevli Fransız subayının günlüğünü, bitkibilimci Aucher-Eloy’nın veya sonradan Belçika Kralı olacak Leopold’un gezi yazılarını ya da Lazar rahibi Eugène Boré’nin mektuplaşmalarını sayabilir, “Batılı” ve “Doğulu” bakış açısını karşılaştırmak isteyenlere de Osman Hamdi Bey’in Irak seyahatini anlattığı mektuplarının Edhem Eldem’in yayına hazırladığı derlemeyi önerebiliriz. 

Osmanlı İmparatorluğu’nun konu edildiği bu metinlerin arasında François Pouillon’un “en büyükler” diye nitelediği Chateaubriand, Lamartine, Nerval, Gautier ya da Flaubert gibi edebiyatta doğuculuk denince akla gelen yazarların gezi yazıları da bulunuyor. Uzak, yabancı ülkeler ve buralarda çevreye duyulan yabancılık, zamanın ilerlemesinin bir düşüş başlangıcı olarak algılanması gibi Romantik sanat anlayışına mahsus konuların işlendiği bu akım, 19. yüzyılda yükselişe geçmiş ve edebiyatta olduğu kadar resim sanatında da etkili olmuştur. Bu son nokta hakkında bilgi vermesi açısından Christine Peltre’in 1995 ve 2004 tarihli, Frédéric Hitzel’in de 2002’de yayınlanmış çalışmalarından söz edebiliriz. 19. yüzyıl ile ilgili son olarak, Sultan III.Selim’in mimarı Antoine-Ignace Melling’in İstanbul ve Boğaz Kıyılarına Pitoresk Seyahat (Voyage pittoresque de Constantinople et des rives du Bosphore) isimli eserini de hatırlatalım.

Nisan 2013’te hazırlanmış Osmanlı İmparatorluğu’nda kadın ve cinsiyet vitriniyle de bir koşutluk kurmak için o dönemin bazı maceracı hanımlarının yazılarını da belirtmeden geçmeyelim. İtalya’nın birleşmesi yanlısı Belgiojoso Prensesi ülkesinden uzaklaştırıldığında Osmanlı İmparatorluğu’nda sürgün hayatı yaşamış, mühendis ve coğrafyacı Xavier de Hell’in eşi Adèle Hommaire de Hell kocasına 19.yüzyılın ilk yarısında yaptığı yolculuklar sırasında eşlik etmiş, Marcelle Tinayre Jöntürk Hareketi’nin kadınlar üzerindeki etkileriyle ilgilenmiş ve Gertrude Bell de Irak’ın bugünkü sınırlarını çizmekte etkili olmuştur.

IFEA’nın bu zengin seyahatnameler derlemini inceledikçe, Flaubert’in Yerleşik Düşünceler Sözlüğü‘nde şarkiyatçı kelimesini “çok gezmiş kimse” olarak tanımlamasının da ne kadar anlamlı olduğunu düşünmekten insan kendini alamıyor.

Kaynakça (Eserlerin IFEA Kütüphanesi’ndeki yerleri parantez içinde belirtilmiştir.)

Gezi yazıları

  • Edmond About, De Pontoise à Stamboul, Paris, Hachette, 1884, (VH 482).
  • André-Joseph Lafitte-Clavé, Journal d’un officier Français à Constantinople en 1784-1788, éd. de Dimitris Anogiàtis-Pelé, Thessalonique, University Studio Press, 2004, (VH 490).
  • Aucher-Eloy, Relations de voyages en Orient de 1830 à 1838, vol. 1 et 2, Paris, Roret, 1843, (VH 236-01/VH 236-02).
  • Getrude Bell, The Letters of Gertrude Bell, London, Benn, 1947, (VH 243).
  • Princesse de Belgiojoso, Asie Mineure et Syrie : Souvenirs de voyages, Paris, Lévy, 1858, (VH 206).
  • Eugène Boré, Correspondance et mémoires d’un voyageur en Orient, vol. 1 et 2, Paris, Fulgence, 1840, (VH 070-01/VH 070-02).
  • François-René de Chateaubriand, L’Itinéraire de Paris à Jérusalem, Paris, Les Productions de Paris, 1963, (VH 247).
  • Gustave Flaubert, Voyage en Orient, Paris, Les Belles Lettres, 1948, (VH 212-02).
  • Théophile Gautier, Constantinople, éd. de Jacques Huré, Istanbul, Isis, 1990, (VH 477).
  • L’Orient, vol. 1 et 2, Paris, Charpentier-Fasquelle, 1893, (VH 213).
  • Adèle Hommaire de Hell, Mémoires d’une aventurière (1833-1852), Paris, Plon, 1934, (VH 218).
  • Léopold de Belgique (futur Léopold II), Voyage à Constantinople, éd. de Sophie Basch, Paris, Éditions Complexe, 1997, (VH 496).
  • Antoine-Ignace Melling, Voyage pittoresque de Constantinople et des rives du Bosphore d’après les dessins de M. Melling, architecte de l’empereur Sélim III et dessinateur de la Sultane Hadidgé, Paris, Didot, 1819, (VH 031).
  • Joseph-François Michaud, Correspondance d’Orient, vol. 1-8, Bruxelles, Gregoir-Wouters, 1841, (VH 043-01/VH 043-02/VH 043-03/VH 043-04).
  • Moltke, Lettres du maréchal de Moltke sur l’Orient, trad. par Alfred Marchand, Paris, Sandoz-Fischbacher, 1872, (VH 264).
  • Gérard de Nerval, Voyage en Orient, vol. 1 et 2, Paris, Imprimerie Nationale, 1997, (VH 473-01/VH 473-02).
  • Alexis de Valon, Une année dans le Levant : Voyage en Sicile, en Grèce et en Turquie, Paris, Dauvin-Fontaine, 1850, (VH 249).
  • Marcelle Tinayre, Notes d’une voyageuse en Turquie, Paris, Calmann-Lévy, 1909, (VH 382).
  • Gezi yazısı üzerine eleştirel çalışmalar
  • Lamartine Turquie, Actes du colloque international, éd. de Gertrude Durusoy, Izmir, Ege Universitesi, 2004, (VH 492).
  • Villes, voyages et voyageurs en Méditerranée, Actes du colloque, décembre 1987 – juin 1988, Cahiers de la Méditerranée, vol. 35, Nice, Université de Nice, 1988, (VH 437).
  • Sophie Basch, Pierre Chuvin, Michel Espagne et al. (éd.), L’orientalisme, les orientalistes et l’Empire ottoman de la fin du XVIIIe à la fin du XXe siècle, Actes du colloque international (AIBL, 12-13 février 2010), Paris, AIBL, 2011, (Tur Ho 360).
  • Alban Bensa et François Pouillon (éd.), Terrains d’écrivains, Toulouse, Anacharsis, 2012.
  • Jean-Claude Berchet, Le voyage en Orient. Anthologie des voyageurs français dans le Levant au XIXe siècle, Paris, Laffont, 1985, (VH 395).
  • Elisabetta Borromeo, Voyageurs occidentaux dans l’Empire ottoman (1600-1644), vol. 2, Paris, IFEA/Maisonneuve et Larose, 2007, (VH 507).
  • Marie-Louise Dufrenoy, L’Orient romanesque en France 1704-1789 : Étude d’histoire et de critique littéraire, vol. 1 et 2, Montréal, Beauchemin, 1946, (VH 238-01/VH 238-02).
  • Edhem Eldem, Un Ottoman en Orient, Osman Hamdi Bey en Irak, 1869-1871, Paris, Actes du Sud, 2010, (VH 509).
  • Frédéric Hitzel, Couleurs de la Corne d’Or. Peintres voyageurs à la Sublime Porte, Paris-Courbevoie, ACR édition, 2002.
  • Christine Peltre, L’atelier du voyage : les peintres en Orient au XIXe siècle, Paris, Le Promeneur, 19
  • Orientalisme, Paris, Terrail, 2004.
  • Dictionnaire culturel de l’orientalisme, Paris, Hazan, 2008.
  • François Pouillon (éd.), Dictionnaire des orientalistes de langue française, Paris, Karthala, 2008, (U 66).
  • Reinhold Schiffer, Turkey Romanticized Images of the Turks in Early 19th Century English Travel Literature with an Anthology of Texts, Bochum, Brockmeyer, 1982, (VH 375)
  1. Bu eserlerden bazılarına Fransa Ulusal Kütüphanesi’nin elektronik kaynaklar dizininden ulaşılabilinir: http://gallica.bnf.fr/ []
  2. Madame Bovary‘de Leon Emma’ya şöyle söyler: “hayalimizde canlandırdığımız diyarlarda hareket etmeden  dolaşıyoruz” Gustave Flaubert, Madame Bovary, Le Livre de Poche, 1961, s. 107. []

Kültürel çalışmalar (Cultural studies)

Version française

Mart 2014

“Kültür” kavramı, kıstas olarak kabul gören bir referanslar bütünü anlamına gelmektense, “bir sosyal topluluğa özgü yaşama, değerlendirme ve düşünme biçimleri” olarak tanımlanmalıdır (Cuche, 1996).

Kültürel çalışmalar (cultural studies), Fransa’da halen fazlaca tanınmamaktadır. 1960lı yıllarda İngiltere’de doğan ve geniş ölçüde Amerika Birleşik Devletleri’nde gelişen bu araştırma dalı, Anglosakson kültürün izlerini taşır. Buradaki kültürden kastımız, “okumuşluk ve bilgililiğin getirdiği kültür” değil de “bir sosyal sınıfa özgü yaşama, değerlendirme ve düşünme biçimleri olarak anlaşılmalıdır (Cuche, 1996). Bu biçimlerin ele alınmasında; antropoloji, medya çalışmaları (media studies), sosyoloji, edebiyat, psikanaliz ve coğrafya gibi değişik bilim dalları devreye girer. Marx, Gramsci, Althusser gibi angaje yazarların metinleriyle ilişkilenilir ve eleştirel bir duruş savunulur.

Burada söz konusu, yeni bir bilim dalı değil de böylesi bir bağlamda ortaya çıkmışlığın kendilerine özgünlük sağladığı yeni araştırma sahalarıdır. Cinsiyet araştırmaları (gender studies, queer studies, gay and lesbian studies), sömürgecilik sonrası araştırmaları (post-colonial studies, subaltern studies), tercüme araştırmaları (translation studies) artık vazgeçilmez olmuş, yeni bakış açıları kazandırmışlardır. Bir güç sorunsalı olarak ele alınan kültür, kuramsal sorgulamalar ve uygun kavramlar ışığında incelenmelidir. İdeoloji, hegemonya, direniş ve kimlik, kültürel çalışmalar alanının temel kavramlarındandır ve büyük ölçüde, Fransız Kuramı diye bilinen (french theory) akımın Foucault, Derrida, Deleuze ve Guattari gibi yazarlarından alıntılanmıştır (bkz. François Cusset’nin kitabı).

Kendisi zaten yüklü olan Fransız bağlamı, bu yazının okurla buluşmasına az imkan tanımıştır. Temel yapıt olarak kabul gören eserlerin çevirisi, seneleri (bazen on yıllık dönemleri) almaktadır, ayrıca bu metinlerin üniversitelerde İngiliz dilinde işlenmesi de son derece sınırlıdır (bkz. Amsterdam Yayınları’nın çeviri girişimleri). Armand Mattelard ve Erik Neveu, 2008 basımlı eserlerinde, Fransa’da Annales Tarih Okulu ile beraber, okuma sosyolojisi gibi benzer temalı çalışmaların yükselişe geçtiğini belirtmekte ayrıca eylem ve araştırma arasındaki yaklaşım farkına dikkat çekmektedir. Kendilerini aktivist olarak addetmekten çekinmeyen Anglosakson araştırmacıların yaklaşımları, Fransa’da bilimselliğin güvencesi sayılan nesnellik arayışını genellikle göz ardı etmektedir. Bununla beraber, bağımlı tarih, küresel tarih gibi alanlar son on yıldır gittikçe büyüyen bir ilginin odağı haline gelmiş ve eylemcilik etiketini illa da öne sürmeden birçok yayında sesini duyurmuştur((Aralarinda Hermès, Géographie et Culture ve Clio (özellikle şu sayı:« À nos lectrices et lecteurs », Clio, n°37, p.7-8, 2013) gibi süreli yayınların bulunduğu birçok yayın, kültürel çalışmaların uyandırdığı yankıdan söz ediyor.)).

Elli senedir Kültürel çalışmalar alanı, yükseliş zamanları gibi yolundan saptığı anlar da yaşamıştır. Kültürel bir “somutluğu”, “metinleştirme” eğilimi ile tarih ve ekonomiyle pek az ilgilenmesinden ötürü çokça eleştirilmiştir((Pierre Bourdieu, Loïc Wacquant. « Sur les ruses de la raison impérialiste ». Actes de la recherche en sciences sociales 121, no 1 (1998): 109-118, [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/arss_0335-5322_1998_num_121_1_3250] )) (bkz. Sokal vakası((Fizik profesörü Alan Sokal’in kaleme aldığı, kurmaca bir makalenin bir kültürel çalışmalar yayınında yer alması üzerine şu yüzüne çıkan tartışmalar)) ). Bununla birlikte, günümüz kültürlerinin anlaşılmasında özellikle cinsiyet ve topluluklara aidiyet konularında katkıları olmuştur. Bilim dallarının bir araya gelmesi ile ölçütlerin birbirine karışması arasındaki konumuyla acaba kültürel coğrafya da umut vaadeden bir çerçeve olarak karşımıza çıkabilir mi?

Kaynakça 

Aşağıda verilen kaynakların dökümü, yalnızca bir seçkidir, başka öğeler de buraya eklenebilir (bkz. yazar çizelgesi). Kaynakçanın Fransızca eserler kısmı, konuya giriş niteliğindedir. Artık gittikçe daha fazla metin Fransızca’ya çevrilse de bu seçki, kaynak dilde okumaya bir teşviktir. Öneriler arasında ayrıca bazı internet siteleri de bulunmaktadır.

Fransa’daki kültürel çalışmalar

  • Cusset, François, French Theory, Foucault, Derrida, Deleuze et Cie et les mutations de la vie intellectuelle aux États-Unis , Editions la Découverte, 2013
  • Pétré-Grenouilleau, Olivier. « La galaxie histoire-monde ». Le Débat n° 154, no 2 (1 mars 2009): 41-52. doi:10.3917/deba.154.0041.
  • Mattelart, Armand, et Érik Neveu. Introduction aux cultural studies. 1 vol. Nouvelle éd. Repères 363. Paris: la Découverte, 2008.
  • Glevarec, Hervé, Éric Macé, et Éric Maigret, Cultural studies: anthologie. 1 vol. Médiacultures. Paris: A. Colin INA, 2008.
  • Douki, Caroline, et Philippe Minard. « Histoire globale, histoires connectées?: un changement d’échelle historiographique?? » Revue d’histoire moderne et contemporaine n° 54-4bis, no 5 (12 décembre 2007): 7-21.
  • Michael Samers, Collectif – Christine Chivallon, Pascal Ragouet,  Discours scientifiques et contextes culturels. Géographies françaises et britanniques à l’épreuve postmoderne, MSHA, 1999

Cinsiyet çalısmaları (Gender, Gay and Lesbian, Queer studies)

  • Butler, Judith “Queer Alliance and Anti-War Politics” Talk at 5th International Meeting Against Homophobia, Kaos GL, Ankara, 2010. http://www.antihomofobi.org/arsiv/2010en_queer_alliance.htm
  • Butler, Judith. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, New York and London: Routledge, 1999 [1990], Preface (1999), Preface (1990), Chapter 1( pp.vii-44), Chapter 2 (pp.45-91) and pp.171-190.
  • Haraway, Donna, “A Cyborg Manifesto: Science, Technology and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century” in Simians, Cyborgs, and Women: The Reinvention of Nature, New York: Routledge, 1991, pp.149-181.
  • Haraway, Donna. « Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective ». Feministstudies 14, no 3 (1988): 575 599.
  • Rubin, Gayle “The Traffic in Women: Notes on the ‘Political Economy’ of Sex” in Toward an Anthropology of Women , Rayna Reiter, ed., Monthly Review Press, New York, 1975, pp.157-210.

Sömürgecilik sonrası çalısmaları (Post-colonial and Subaltern studies)

  • Appadurai, Arjun. Après le colonialisme: les conséquences culturelles de la globalisation. Traduit par Françoise Bouillot. Paris: Payot, 2001.
  • Bhabha, Homi K. Les lieux de la culture: une théorie postcoloniale. Traduit par Françoise Bouillot. 1 vol. Paris: Payot, 2007 
  • Said, Edward W. L’orientalisme: l’Orient créé par l’Occident. Çev.  Catherine Malamoud et Claude Wauthier. Nouv. éd. augm. La couleur des idées. Paris: Éd. du Seuil, 1997.
  • Chakrabarty, Dipesh.  “Introduction” in Provincializing Europe: Postcolonial Thought and Historical difference, Princeton University Press, 2000
  • Gilroy, Paul, “The Crisis of ‘Race’ and Raciology” in Against Race: Imagining Political Culture Beyond the Colour Line, Harvard University Press, Cambridge, 2000, pp.11-53.

Medya çalışmaları (Media studies)

  • Stuart Hall, “Encoding/Decoding” in Culture, Media, Language, eds. Stuart Hall, Dorothy Hobson, Andrew Lowe and Paul Willis, Routledge, London, 1980, pp.128-138. 

Kültürel coğrafya

  • David Harvey, Rebel Cities: From the Right to the City to Urban Revolution, London and New York: Verso, 2012. /

Antropoloji

  • C. Geertz, The Interpretation of Cultures, New York: Basic Books,
  • Stuart Hall, “Who Needs Identity?” in Questions of Cultural Identity, eds. Stuart Hall and Paul du Gay, London: Sage, 1996, pp.1-27.
  • Sara Ahmed, The Cultural Politics of Emotion, Edinburgh: Edinburgh Univ. Press, 2004.
  • Lauren Berlant, Cruel Optimism, Durham & London: Duke Univ. Press, 2011.

İnternet kaynakları

Birinci Dünya Savaşı

Version française

Şubat 2014

Bu vitrin, Birinci Dünya Savaşı’nın yüzüncü yıldönümü anmaları (Mission du Centenaire 14-18) kapsamında gerçekleştirilmiştir.

Balkan Savaşları’ndan (1912-1913) Kurtuluş Savaşı’na, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki savaş hali 1914-1918 çerçevesini aşar. Bu nedenle, Birinci Dünya Savaşı -Türkiye’den- bir “savaş içinde savaş” olarak görünür. Savaş tarihinin yazımı, uzun zaman boyunca bir “çatışma tarihi”, askeri ve diplomatik gelişmelere odaklanıldığı bir anlatı olarak kalıplaşmış ve sadece ulusal bir bakışa ve milliyetçi bir yöne hapsolmuştur. Yakın bir zamana kadar neredeyse tekelde bulunan “askeri” tarih bugün değişik şekillerde devam ediyor: Bir yandan, Türk Genel Kurmay Başkanlığı’nın Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Dairesi (ATASE) ile diğer yandan Osmanlı cephesi üzerine yazmış Amerikan subay Edward J. Erickson’un çalışması gibi yabancı kaynakların türettiği “resmi” tarih söz konusu. Bu “klasik” yaklaşım, savaşı cephelere ayırır (Kafkas, Mezopotamya, Balkanlar) ve herşeyden önce çarpışmaların aktarılmasıyla ilgilenir. 1930lu yıllardan beri, subay anıları düzenli olarak yayınlanmıştır1. Bununla beraber, burada sözkonusu “yukarıdan inme bir tarih”tir çünkü bu, özellikle rütbeli askerlerin hatıralarına dayanır.

Yakın zamanda, Birinci Dünya Savaşı’nın tarih yazımı Avrupa’da ve Anglosakson ülkelerde  gözlemlenenlere benzer bir aşama kaydetti2. Bu ayki vitrin aracılığıyla göstermek istediğimiz yeni tarih yazımı, Türk ve yabancı akademisyenler arasında teatinin, hatırı sayılır bir tercüme işinin ve de yenilikçi bir yerli üretimin meyvesi. Burada başlıca iki dönem göze çarpar; 1970 ve 1980li yıllar ile 2000’den 2010’a geçen on yıllık dilim. Savaşın ekonomik tarihi hakkında Zafer Toprak’ın 70ler’in sonu ile 80ler’in başında yayımlanan çalışmaları, bir dönüm noktası teşkil eder. Yazarın Türkiye’de Milli İktisat adlı eseri, savaş ekonomisini 1908-1918 Jöntürk döneminin genelinde masaya yatırılmasını sağlamıştır3. 2000-2010 arasında, savaşın toplumsal ve kültürel tarihi, Türkiye’de tıp ya da savaş mahkumları gibi konularla da ilgilenen makale ve kitaplar sayesinde yükselişe geçti. Boğaziçi Üniversitesi’nde savunduğu ve 2012’de yayımlanan doktora tezinde Mehmet Beşikçi, “Topyekün savaş” kavramını Osmanlı’nın durumu açısından ilk kez masaya yatırdı4. Hem araştırma konularını hem de bunların çevresinde beliren soruları ilgilendiren, tarih yazımı alanında kendini gösteren, bu gerçek yenilenme, tartışmalardan arınmış değildir. Hatta durum bunun tam tersidir bu yüzden günümüzde bu çalışmaları sürdürmek anlamlıdır. Örneğin, bu yeni yaklaşımları Birinci Dünya Savaşı’nın yüzüncü yıldönümünü anma etkinlikleri destekliyor. 9-12 Nisan 2014 tarihlerinde, Tarih Vakfı, Orient Institut ve IFEA  ortaklaşa bir kolokyum düzenleyecekler. “Not All Quiet on the Ottoman Fronts: Neglected Perspectives on a Global War, 1914-18” başlıklı etkinliğin amacı tarih yazımındaki bu yenilenmenin devamını sağlamak ve Osmanlı cephesiyle ilgili üretimi desteklemek. Tam da bununla ilgili olarak, savaşın kültürel ve toplumsal tarihi hakkında paneller düzenlenecek [http://www.ottomanfronts1914-1918.org/. Ayrıca 2014’te IFEA, Fransız Pierre Loti Lisesi ile işbirliği içerisinde, Türkiye ve Fransa’da Birinci Dünya Savaşı’nın lisede işlenilişi üzerine bir program yürütecek. 2013’te başlatılan ve Birinci Dünya Savaşı’nı anma etkinliklerini düzenleyen kurum [logo] tarafından etkinlikler çerçevesine resmen kabul edilen bu program, Birinci Dünya Savaşı’nın okullarda öğretildiği şekliyle, Fransa ve Türkiye cephesinden, ulusal tarih yazımı bakımından ele alınışını kıyaslamayı hedefliyor. Program, 7 Nisan 2014 günü bir çalıştay düzenlenmesine ayrıca da bir IFEA Dosyası’nın çıkmasına da vesile olacak.

Kaynakça

  • Feroz Ahmad, « War and Society under the Young Turks, l908-l918 », Review (Fernand Braudel Center) vol.XI, no 2, printemps l988, p.265-286 ; en turc : “Jön Türkler döneminde Savaş ve Toplum” in Tarih ve Toplum, no 64, pp.239-248.
  • Mustafa Aksakal, The Ottoman Road to War in 1914: The Ottoman Empire and the First World War. Cambridge, Cambridge University Press, 2008.
  • Mehmet Beşikçi, “Militarizm, topyekûn savaş ve gençliğin seferber edilmesi: Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı İmparatorluğu’nda paramiliter dernekler”, Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar, no 8, printemps 2009, pp.49-92.
  • Mehmet Besikçi, The Ottoman Mobilization of Manpower in the First World War : Between Voluntarism and Resistance, Leiden, Brill, 2012.
  • Fuat Dündar, İttihat ve Terakki’nin Müslümanları İskân Politikası (1913-1918), Istanbul, İletişim, 2001.
  • Fuat Dündar, Modern Türkiye’nin Şifresi & İttihat Ve Terakki’nin Etnisite Mühendisliği (1913-1918), Istanbul, İletişim, 2013.  
  • Hans Lukas Kieser, Doğu Vilayetleri’nde Misyonerlik, Etnik Kimlik ve Devlet 1839-1938, İstanbul, İletişim, 2013.
  • Loubna Lamrhari, “La fabrique d’un récit kémalisé dans les musées militaires en Turquie”, in Julien Mary, Frédéric Rousseau(dir.), Entre Histoires et Mémoires La guerre au musée Essais de Muséohistoire (2), Michel Houdiard, 2013
  • Maurice Larcher, La guerre turque dans la guerre mondiale,  Paris, E. Chiron et Berger-Levrault, 1926 ; il s’agit du seul ouvrage français sur la guerre traduit en turc ottoman : Büyük Harp’te Türk Harbi, Askeri Matbaa, 1927, trad. : Bursali Mehmet Nihat.
  • Donald McKale, War by Revolution: Germany and Great Britain in the Middle East in the Era of World War I, 2008.
  • Hikmet Özdemir, Salgın Hastalıklardan Ölümlere (1914-1918), Ankara, Türk Tarih Kurumu, 2005 ; publié en anglais : The Ottoman Army. 1914-1918. Disease & Death on the Battlefield, The University of Utah Press, 2008.
  • Antoine Prost, Jay Winter, Penser la Grande Guerre. Un essai d’historiographie, Paris, Seuil, collection «Points histoire», série «L’Histoire en débats», 2004.
  • Said Halim Paşa, L’Empire ottoman et la guerre mondiale, Istanbul, Isis, 2000. Said Halim Paşa (1863-1921) est contemporain de la Première Guerre mondiale ; cet ouvrage pourra être utilisé comme source primaire.
  • Michael Reynolds, Shattering Empires: The Clash and Collapse of the Ottoman and Russian Empires (1908–1918), Cambridge, Cambridge University Press, 2011.
  • Stanford J. Shaw, The Ottoman Empire in World War 1, volume 1 : « Prelude to the War » ,Ankara, Türk Tarih Kurumu, 2006.
  • Stanford J. Shaw, The Ottoman Empire in World War 1, volume 2 : “Triumph and Tragedy. November 1914- July 1916”,  Ankara, Türk Tarih Kurumu, 2008.
  • Yücel Yanıkdağ, « Ottoman Psychiatry and the Great War », in Olaf Farschid, Manfred Kropp, Stephan Dahne (dir.) Beiruter Texte und Studien: The First World War as Remembered in the Countries of the Eastern Mediterranean, Beyrouth, 2006, pp. 163-78.
  • Yücel Yanıkdağ, Healing the nation, Prisoners of war, Medicine in Turkey, Oxford University Press, Edinburgh, 2013.
  • Gültekin Yıldız et Cevat Şahin, Osmanlı Askeri Tarihini Araştırmak : Yeni Kaynaklar, Yeni Yaklaşımlar, Istanbul, Türk Tarih Yurt Yay., 2010.
  • Zafer Toprak, Türkiye’de Milli Iktisat (1908-1918), Ankara, Yurt Yayınları, 1982.
  • Zafer Toprak, İttihat – Terakki ve Cihan Harbi – Savaş Ekonomisi ve Türkiye’de Devletçilik, İstanbul, Homer Kitabevi, 2003.
  • Erik Jan Zürcher, “Between Death and Desertion. The Experience of Ottoman Soldier in World War I”, Turcica, 28 1996, pp. 235-258.
  • Erik Jan Zürcher, “Refusing to Serve by Other Means: Desertion in the Late Ottoman Empire”, In Cinar, O.H. & Usterci, Coskun (dir.), Conscientious Objection. Resisting Militarized Society, 2009, Londres, Zed., pp. 45-52.
  • Erik Jan Zürcher, “Little Mehmet in the Desert: the War experience of the Ottoman Soldier”, in: Peter Liddle et Hugh Cecil (dir.), Facing Armageddon. The first World War Experienced, Londres, Lee Cooper, pp. 230-241.
  1. İş Bankası Yayınları’ndan çıkan eserler bunlara bir örnek niteliğindedir. []
  2. Antoine Prost, Jay Winter, Penser la Grande Guerre. Un essai d’historiographie, Paris, Seuil, collection «Points histoire», série « L’Histoire en débats », 2004. []
  3. Zafer Toprak, Türkiye’de Milli İktisat (1908-1918), Ankara, Yurt Yayınları, 1982. []
  4. Mehmet Beşikçi, The Ottoman Mobilization of Manpower in the First World War : Between Voluntarism and Resistance, Leiden, Brill, 2012. []

Asi Antiochia’sı, bugün Antakya

Version française

Ocak 2014

Antiochia ad Orontem (Asi Antiochia’sı), Akdeniz’in en doğu ucunda, denizden yaklaşık 25 kilometre içeride yer alır. Bugün Türkiye’nin Hatay İli’nin merkezi olan ilçe, Antik dönemin en önemli şehir merkezlerinden biridir. Roma Döneminde “Doğu’nun Kraliçesi” olarak anılır ve dünyanın (yani İmparatorluğun) dört ana kentinden bir olarak kabul edilir. Kent, Orontes (Asi) Nehri’nin kıyılarından Mt. Kassius (Keldağ) sırasının batı yakasına dek uzanır. Kenti tanımlayan en önemli unsur olan Asi Nehri, antik dönemlerde küçük teknelerin de seyredebildiği bir nehirdir ve Antiochia’yı, nehrin Akdeniz’e açıldığı körfezde yer alan antik limanı, Seleukeia Pieria (Samandağ) kentine bağlar.

Akdeniz’in en doğu ucunda yer alan Antiochia, Seleukos I Nikator tarafından M.Ö. 300’lerde kurulmuştur. Seleukid Devleti’nin Roma İmparatorluğu egemenliği altına girmesiyle M.Ö. 64 yılında kent önemli bir Roma şehri olarak varlığını sürdürmüş ve Suriye Eyaleti’nin hem ticari, hem de askeri merkezi haline gelmiştir. Antiochia ad Orontes kuruluşundan itibaren farklı toplulukların bir arada yaşadığı renkli şehir hayatıyla ünlenmiştir. Şehrin Hellenistik kültürü yedinci yüzyılda Arap hakimiyetine girmesine kadar sürmüş, kentte Yunanca hakim dil olarak kalmıştır. Diğer yandan, bu süreçte kentin territoriumu’nda farklı dil -özellikle Süryanice- ve geleneklerin kesintisiz devamı izlenebilir.

Antiochia’nın kuruluşundan itibaren önemli bir parçası olan Yahudi topluluğu ve farklı kökenli kültlerle zenginleşen putperest inançlarla öne çıkan kent, zaten zengin bir dini mozaiğe sahipken bir de Hıristiyan inancının ilk merkezlerinden biri oluşuyla; kentin dini dokusu daha da renklenmiştir. Kudüs’ü batıya bağlayan yol üzerindeki baskın konumu nedeniyle Hıristiyanlığın yayıldığı ilk büyük metropollerden olan Antiochia, özellikle Pavlos ve Petrus’un şehirdeki varlığına dayanan köklü bir havari geleneğine de sahiptir. Kent, 451 yılında Khalkedon (Kadıköy) kilise kurultayı sırasında patriklik merkezi olarak kabul edilmiştir. Ancak bu dini mozaik çatışmaları da beraberinde getirmiş, dördüncü yüzyıldan itibaren Hıristiyan mezhepler arasındaki ayrışmalar ciddi sorunlara yol açmıştır. Khalkedon kararlarını benimseyen gruplarla özellikle Monofizit gruplar arasındaki dini fikir ayrılıkları Khalkedon kurultayı sonrasında derinleşerek Antiochia’da dini olduğu kadar önemli bir sosyo-politik boyutu da bulunan ciddi çatışmalara neden olmuştur.

Kent, altıncı yüzyılda art arda gelen depremlerle sarsılmış, özellikle 526 ve 528 yıllarındaki depremlerden sonra ciddi hasar gören kent dokusu İmparatorluk destekli restorasyonlara yenilenmeye çalışılmıştır. Antiochia 540 yılında Persler tarafından işgal edilmiş ve kenti ele geçiren I. Hüsrev şehri yıkıp yakmakla yetinmeyerek, kentten taşıdığı devşirme malzeme ile “Hüsrev’in Antiochia’sı” adını verdiği yeni bir şehir inşa ederek savaş esirlerini bu yeni şehre yerleştirmiştir. Altıncı yüzyılın devamında kent başka depremler, ikinci bir Sasani işgali ve dalgalar halinde veba salgınları ile oldukça travmatik bir dönem yaşamıştır. Kent 637’de Arap hakimiyetine girmiştir.

Kentin şehircilik ve mimari unsurları ilgili bilgilerimiz daha çok yazılı kaynaklardan beslenir. Hellenistik Dönem yapılarından çoğu özellikle M.Ö 148’deki deprem nedeniyle günümüze ulaşmamış, Princeton Üniversitesi tarafından 1930’larda yapılan kazılar, farklı nedenlerle şehrin Roma ve Bizans Dönemi eserlerinden çok azını ortaya çıkartabilmiştir. Antakya’da şehrin en önemli Roma-Bizans eserlerinin bulunduğu adada kazılar 2010’da Antakya Müzesi tarafından ve Doç. Dr. Hatice Pamir’in bilimsel başkanlığında yeniden başlatılmıştır.

Antiochia’ya ilişkin çalışmalarda Fransız akademisyenlerin önemli katkıları olmuş ve olmaktadır. Burada bu akademisyenlerin hepsini anamasak da bir kaç önemli isimden söz etmek gerekir. Jean Lassus, Princeton ekibi ile birlikte çalışmış, Princeton kazılarının son cildinin editörlüğünü üstlenmiştir. Yakın dönemde, Catherine Saliou ve Grégoire Poccardi’nin yazılı kaynaklardan kent ve kent dokusuna ilişkin çalışmaları öne çıkar. Kentin territoriumunda Jean-Pierre Sodini ve George Tate arkeolojik araştırmalarıyla özellikle Geç Antik dönem kırsal yaşamına ilişkin önemli sonuçlar elde etmişlerdir. Halen Antakya’da süren kazılarda yer alan l’UMR 8538 (ENS-CNRS) laboratuvarından Fransız bir ekip Antakya su yollarına ilişkin çalışmalarına devam etmektedir.

Kaynakça:

Princeton Üniversitesi Kazıları:

  • Elderkin, George W. Antioch-on-the-Orontes, I: Excavations 1932. Committee for The Excavation of Antioch and Its Vicinity, Princeton: Princeton University Press, 1934.
  • Stillwell, Richard. Antioch-on-the-Orontes II, The Excavations 1933-1936. Committee for The Excavation of Antioch and Its Vicinity, Princeton: Princeton University Press, 1938.
  • Stillwell, Richard. Antioch-on-the-Orontes III, The Excavations 1937-1939. Committee for The Excavation of Antioch and Its Vicinity, Princeton: Princeton University Press, 1941.
  • Waage, Frederick O. Antioch-on-the-Orontes IV:I,Ceramics and Islamic Coins. Committee for The Excavation of Antioch and Its Vicinity, Princeton: Princeton University Press, 1948.
  • Waage, Dorothy B. Antioch-on-the-Orontes IV:II,Greek, Roman, Byzantine and Crusider Coins. Committee for The Excavation of Antioch and Its Vicinity, Princeton: Princeton University Press, 1952.
  • Lassus, Jean. Antioch On-The-Orontes V, Les Portiques d’Antioch. Committee for The Excavation of Antioch and Its Vicinity, Princeton: Princeton University Press, 1972.

***

Hatice Pamir başkanlığında Asi Deltası ve Asi Vadisi Arkeoloji Projesi (2002- ):

  • Brands, Gunnar, ‘Orientis apex pulcher- Die Krone des Orients: Antiochia und seine Mauern in Kaiserzeit und Spätantike’, Antike Welt 35 (2004): 11–16.
  • Brands, Gunnar, and Cornelius Meyer, “Antioch-On-The-Orontes and Seleucia Pieria 2004: Preliminary Results of the Geophysical Survey.” Arkeometri Sonuçları Toplantısı 21 (2005): 149–154.
  • Pamir, Hatice and Gunnar Brands. “Asi Deltası ve Asi Vadisi Arkeoloji Projesi: Antiocheia, Seleuceia Pieria ve Sabuniye Yüzey Araştırmaları 2004 Yılı Çalışmaları.” Araştırma Sonuçları Toplantıları 23 (2005): 89-102.
  • Pamir, Hatice and Gunnar Brands. “Asi Deltası ve Asi Vadisi Arkeolojisi Projesi: Antakya ve Samandağ Yüzey Araştırmaları 2005.” Araştırma Sonuçları Toplantıları 24 (2006): 397–418.
  • Pamir, Hatice, Gunnar Brands and Figen Çevirici. “Hatay İli, Antakya, Samandağ ve Yayladağı: Yüzey Araştırması 2006”, Araştırma Sonuçları Toplantıları 25 (2007): 393–410.
  • Pamir, Hatice, Gunnar Brands and Shinichi Nishiyama. “Hatay Yüzey Araştırmaları 2007: Antakya, Samandağ, Yayladığı ve Altınözü”, Araştırma Sonuçları Toplantıları 26 (2008): 1–12.
  • Pamir, Hatice and Gunnar Brands, “The Asi Delta and the Asi Valley Archaeological Project in 2004: Samandağ and Antakya Surveys”, ANMED 3 (2005): 103–108.
  • Pamir, Hatice and İnanç Yamaç, ‘Hatay Yüzey Araştırmaları 2010: Antakya, Samandağ, Yayladığı ve Altınözü’, Araştırma Sonuçları Toplantıları 29 (2011): 361–389.

***

Diğer:

  • Alpi, Frédéric. La Route Royale: Sévère d’Antioche et les Eglises d’Orient, Vol. 1. Bayreuth: Institut Français du Proche-Orient, 2009.
  • Ataman, Demir. Çağlar içinde Antakya. İstanbul: Akbank, 1996.
  • Butler, Howard C. Early Churches in Syria: Fourth to Seventh Centuries. Edited and completed by E. Baldwin Smith. Princeton: Publication for the Department of Art and Archaeology of Princeton University, 1929.
  • Ciggaar, Krijnie and Michael Metcalf. East and West in the Medieval Eastern Mediterranean I: Antioch from the Byzantine Reconquest until the End of the Crusader Principality. Leuven: Peeters, 2006.
  • Ciggaar, Krijnie and Victoria van Aalst. East and West in the Medieval Eastern Mediterranean II: Antioch from the Byzantine Reconquest until the End of the Crusader Principality. Leuven: Peeters, 2013.
  • Djobadze, Wachtang Z. Materials for the study of Georgian monasteries in the Western environs of Antioch on the Orontes. Louvain: Secrétariat du Corpus SCO, 1976.
  • Djobadze, Wachtang Z. Archeological Investigations in the Region West of Antioch on-the-Orontes. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 1986.
  • Donceel-Voûte, Pauline. Les pavements des églises byzantines de la Syrie et du Liban. Décor, archéologie et liturgie, Vol. I. Louvain-la-Neuve: Publications de l’Institute Superior d’Archéologie et d’Histoire de l’Art de l’Université Catholique de Louvain, 1988.
  • Downey, Glanville. A History of Antioch in Syria, from Seleucus to the Arab Conquest. Princeton: Princeton University Press, 1961.
  • Festugière, André-Jean. Antioche païenne et chrétienne : Libanius, Chrysostome et les moines de Syrie. Paris: Éditions E. de Boccard, 1959.
  • Foss, Clive. “Syria in Transition, A.D. 550-750: An Archaeological Approach.” Dumbarton Oaks Papers 51 (1997): 189-269.
  • Gerritsen Fokke, et al. “Settlement and Landscape Transformations in the Amuq Valley, Hatay: A Long Term Perspective.” Anatolica 34 (2008): 241-314.
  • Jalabert Louis and René Mouterde. Inscriptions grecques et latines de la Syrie, Vol III-b: Antioche. Paris: Geuthner, 1953.
  • Kennedy, Hugh N. “The Last Century of Byzantine Syria: A Reinterpretation.” Byzantinische Forschungen 10 (1985): 141-183.
  • Kondoleon, Christine. Antioch: The Lost Ancient City. Princeton: Princeton University Press, 2000.
  • Lafontaine-Dosogne, Jacqueline. Itinéraires Archéologiques dans la Région d’Antioche. Brussels: Éditions de Byzantion, 1967.
  • Levi, Doro. Antioch Mosaic Pavements. Princeton: Princeton University Press, 1947.
  • Liebeschuetz, John H. W. G. Antioch: City and Imperial Administration in the Later Roman Empire. Oxford: Clarendon Press, 1971.
  • Mayer, Wendy and Pauline Allen. The Churches of Antioch (300-638 CE). Leuven: Peeters, 2012.
  • Mécérian, Jean S. J. Expédition Archéologique dans l’Antiochène Occidentale. Beirut: Imprimerie Catholique, 1965.
  • Pamir, Hatice. “Antakya (Antiocheia ad Orontes)’ daki Bazı Hamam Yapılarının Yeniden Değerlendirilmesi, F Hamamı, Narlıca Hamamı ve Çekmece Hamamı. In EUERGETES: Festschrift für Prof. Dr. Haluk Abbasoğlu zum 65. Geburstag, edited by Inci Dalaman et  al., 945-963. Antalya: Suna İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetlerini Araştırma Enstitüsü, 2008.
  • Petit, Paul. Libanius et la vie municipale à Antioche au IVe siècle après J.-C. Paris : Geuthner, 1955.
  • Poccardi, Grégoire. “Pour un nouveau plan urbain de l’île de l’Oronte (Ville Neuve) du IIIe au Ve siècle à Antioche de Syrie.” MEFRA 106/2 (1994): 993-1023.
  • Poccardi, Grégoire and Jacques Leblanc. “Étude de la permanence des tracés urbains et ruraux antiques à Antioche-sur-l’Oronte.” Syria 76, (1999): 91-126.
  • Poccardi, Grégoire. “L’île d’Antioche à la fin de l’Antiquité: histoire et problème de topographie urbaine.” In Recent Research in Late Antique Urbanism IV, edited by Luke Lavan, 155-172. New-Jersey: Portsmouth, 2000.
  • Saliou, Catherine, Bernadette Cabouret and Pierre-Louis Gatier. Antioche de Syrie, Histoire, images et traces de la ville antiqueTopoi Orient Occident, Supplement 5. Paris: De Boccard, 2004.
  • Saliou, Catherine. “Les fondations d’Antioche dans l’Antiochikos (Or. XI) de Libanios.” Aram 11-12 (1999-2000): 357-388.
  • Saliou, Catherine. “À propos de la Taurianè pulè Remarques sur la localisation présumée de la Grande Église d’Antioche de Syrie.” Syria 77, 2000: 217-226.
  • Saliou, Catherine. “Identité culturelle et paysage urbain : remarques sur les processus de transformation des rues à portiques dans l’Antiquité Tardive.” Syria 82, 2005: 207-224
  • Saliou, Catherine. “Le palais impérial d’Antioche et son contexte à l’époque de Julien. Réflexions sur l’apport des sources littéraires à l’histoire d’un espace urbain.” Antiquité Tardive 17, 2009: 235-250.
  • Sandwell, Isabella and Janet Huskinson. Culture and Society in Later Roman Antioch. Oxford: Oxbow Books, 2004.
  • Seyhun, Melis H. Antioch Through the Eyes of European Travellers. İstanbul: Kofisa, 2007.
  • Sodini, Jean-Pierre et al. Déhès (Syrie du nord) : campagnes I-III (1976-1978) : recherches sur l’habitat rural. Paris : Geuthner, 1980.
  • Sodini, Jean-Pierre. “Qal’at Sem’an et DeirSem’an: Naissance et développement d’un lieu de pèlerinage durant l’antiquité tardive.” In Architecture paléochrétienne, edited by Jean-Michel Spieser, 11-59. Gollion: Infolio, 2011. (A good summary among his many articles on Qal’at Sem’an).
  • Soler, Emmanuel. Le sacré et le salut à Antioche au IVe siècle apr. J.-C. : Pratiques festives et comportements religieux dans le processus de christianisation de la cite. Beyrouth: IFAPO, 2006.
  • Tate, Georges. Les campagnes de la Syrie du Nord du IIe au VIIe siècle. Paris: Paul Geuthner, 1992.
  • Tchalenko, Georges. Villages antiques de la Syrie du Nord, Vols. I-III. Paris: Paul Geuthner, 1953-1958.
  • Vorderstrasse, Tasha. Al-Mina: A Port of Antioch from Late Antiquity to the End of the Ottomans. Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, 2005.
  • Yener, Kutlu Aslıhan. The Amuq Valley Regional Projects, Vol. 1. Chicago: Oriental Institute Publications, 2005.

Tarih, izlenme oranları, pazar, siyaset kıskacında Türk radyo televizyon yapımcılığı

Version française

Aralık 2013

Yirmi yıllık bir sürede Türk radyo televizyonculuğu, beraberinde yeni yapımlar getiren ciddi bir gelişme kaydetmiştir. 90lı yıllarda özel kanalların açılması ve 2001 krizi sonrasındaki holdinglere devirle gerçekleşen özelleştirmeler kısa zamanda çok sayıda birbirine rakip televizyon kanalı ve buralardaki yayın saatlerini doldurmak için de haliyle hummalı bir yapım gereksinimini ortaya çıkarmıştır. Haberciliği saymazsak, Türk televizyon yapımcılığı, önceleri yabancı eser, yarışma ve başka tür programların haklarını almak veya yabancı lisansları uyarlamakla sınırlıyken sonraları « ulusal belleğe » kazınmış anlatılara kültürel olarak bağlı ulusal bir pazar, (film ya da romanların diziye uyarlanması) ardından da sözkonusu kültürel açıdan aidiyet yanı ağır basan bu yapımların Arap ve Balkan ülkelerine ithali olasılığını keşfetmiştir.

Bu yapımlar, en azından ulusal boyutta başarı kazanmıştır. Türkiye’de televizyon çok revaçta olup  izlenme süresi göz önüne alındığında, diğer kitle iletişim araçlarının çok önünde yer almaktadır : 2006 yılında yetişkin bir Türk vatandaşının ayda beşbuçuk saati okumaya, dört saati internete buna karşılık, altmış üç saati televizyona ayırdığı tahmin edilmektedir((Kaynak : TUIK, 2006)). 2011’de bu sürenin günde üç saat kırk sekiz dakikaya yani ayda yüz on beş saate vardığı tahmin edilmektedir((Kaynak : Médiamétrie, 2012)).

Diğer ülkelerde olduğu gibi Türkiye’de de genel içerikli kanalların çokluğu ve devletin radyo televizyon yapımcılığına ayırdığı zayıf destekten ötürü bu sektörün ekonomisinin herşeyden önce izlenme oranına dayandığını ve bu oranın da reklam pazarında reklam yeri fiyatının bir nevi ölçütü  olarak karşımıza çıktığını hatırlatmak gerekir. Bu durumda reklam pazarı ile televizyon yapımcılığı birbirlerine bağımlı olup son derece yakından ilişkilidir : kanallara reklamlar tarafından yatırım yapılması, reklamların da görünür ve karlı olabilecekleri içerikler çerçevesinde gösterilebilmesine ihtiyaç vardır. Bu ilişkinin haber, eğlence ya da kurgu olsun tüm televizyon programı yapım zinciri üzerinde etkisi vardır.

Televizyon sektörü ekonomisinin daha da liberalleşmesi, siyasi gücün medyaya müdahale imkan ya da arzusundan vazgeçmesi anlamına gelmemektedir. Tam tersi, halihazırdaki yasal çerçeve (kanun ve Anayasa) yandaş sayılabilecek bir yorumu daima mümkün kılmaktadır. Böylesi bir kanuni işleme başvurabilecek radyo ve televizyon yayınlarını düzenleyici ve denetleyici kurumlardan özellikle Radyo ve Televizyon Üst Kurulu siyasi güçle son derece yakın ilişki içinde olup para cezası, yayın kapatma ihtarı ve kanalın yayın izninin feshine varabilecek önemli yaptırımlarda bulunabilmektedir. Siyaset çemberinin desteklediği değerlerin seyrine göre program içerikleri üzerinde bazen doğrudan sansür, çoğu zaman da yapım zincirindeki yer ve görevleri ne olursa olsun televizyoncuların kendi kendilerince uyguladıkları kısıtlamalar gibi birtakım denetleme düzenekleri oluşmuştur.

Görünen odur ki Türk radyo televizyonlarının maruz kaldığı kültürel, ekonomik ve siyasal kısıtlamalar, tek başlarına ele alınarak diğer ülkelerle karşılaştırıldığında çok da özgün görünmemektedir. Ancak haber üretimi ve popüler kültürün şekillenmesinde bu kısıtlamaların birbiriyle ilişkileri, diğer taraftan da Türkiye’de mevcut (büyük gruplar ya da medya çalışanlarına yönelik) medya siyaseti yine bu gücün televizyon ve diğer araçlarla yaymaya çalıştığı değerler, radyo televizyon yapımcılığı sektörünü, hakkında uluslararası alanda az yazılıp çizilmiş, son derece geniş bir araştırma alanı olarak karşımıza çıkarmaktadır.

Bir kısmının IFEA Kütüphanesi’nde bulunduğu seçkide sunduğumuz eserler, her türlü radyo televizyon alanındaki araştırmaların çifte sorunsalı olan programların yapımı ile bunların Türkiye, Akdeniz, Avrupa ya da daha ötesinde algılarını birbirine bağlama yollarını düşündürterek hem kuramsal hem de uygulamalı açıdan okumalar önermektedir.

Kaynakça :

  • Bouquillion, P., Combès, Y., and Collectif (2007). Les industries de la culture et de la communication en mutation (L’Harmattan).
  • Bourdieu, P. (1996). Sur la télévision (Raisons d’agir).
  • Buğra, A. (1994a). Devlet Ve İşadamları (Istanbul: Iletisim).
  • Buğra, A. (1994b). State and Business in Modern Turkey: A Comparative Study (State Univ of New York Pr).
  • Buxton, D. (2010). Les séries télévisées : Forme, idéologie et mode de production (L’Harmattan).
  • Cankaya, Ö. (1986). Türk televizyonunun program yapısı: 1968-1985.
  • Cankaya, Ö. (2003). Bir kitle iletisim kurumunun tarihi: TRT, 1927-2000 (Istanbul: YKY).
  • Çelenk, S. (2005). Televizyon, temsil, kültür: 90’lı yıllarda sosyo kültürel iklim ve telvizyon içerikleri (Ütopya Yayınevi).
  • Çoban, B., and Yanıkkaya, B. (2009). Medya milliyetçilik şiddet (Su Yayınları).
  • Creton, L., Dehée, Y., Layerle, S., and Moine, C. (2011). Les producteurs : Enjeux créatifs, enjeux financiers (Nouveau Monde Editions).
  • Demir, V. (2007). Türkiye’de medya siyaset ilişkisi (Beta).
  • Donnat, O. (2009). Les pratiques culturelles des français à l’ère numérique : Enquête 2008 (Editions La Découverte).
  • González-Quijano, Y., and Guaaybess, T. (2009). Les Arabes parlent aux Arabes: la révolution de l’information dans le monde arabe (Arles: Sindbad-Actes Sud).
  • Gül, A.A., and Ertürk, Y.D. (2005). Televizyon haberlerinin çocuklar üzerindeki stres etkileri ailesel haber izleme alışkanlıkları (Yayl.y.).
  • Hesmondhalgh, D. (2005). Media Production (Open University Press).
  • Hesmondhalgh, D. (2007). The Cultural Industries (SAGE Publications Ltd).
  • Hesmondhalgh, D., and Toynbee, J. (2008). The Media and Social Theory (Routledge).
  • İyigüngör, V. (2009). Medyada tanıklık: Türkiye’de askeri darbeler (Beta).
  • Kotaman, A. (2011). “Dizim başladı! Kapat, sonra anlatırım”: televizyonda hikâye anlatıcılığı (H2O Kitap).
  • Küçükerdoğan, B. (2009). Televizyon ve– (Ütopya yayınevi).
  • Kuyucu, M. (2012). Türkiye`de Medya Ekonomisi (Istanbul: Esen Kitap).
  • Lahire, B. (2004). La culture des individus : Dissonances culturelles et distinction de soi (La Découverte).
  • Marchetti, D. (2004). En quête d’Europe: médias européens et médiatisation de l’Europe (Rennes: Presses universitaires de Rennes).
  • Mattelart, A. (2004). Histoire des théories de la communication (La Découverte).
  • Mattelart, T. (2007). Médias, migrations et cultures transnationales (Bruxelles: De Boeck : Ina).
  • McLuhan, M. (1977). Pour comprendre les média: Les prolongements technologiques de l’homme (Seuil).
  • Öncü, A., and Weyland, P. (1997). Space, culture and power: new identities in globalizing cities (Zed Books).
  • Mutlu, E. (2005). Globalleşme Popüler Kültür ve Medya (Utopya).
  • Özsoy, A. (2011). Televizyon ve izleyici: Türkiye’de dönüşen televizyon kültürü ve izleyici (Ütopya).
  • Rieffel, R. (2005). Sociologie des médias (Ellipses Marketing).
  • Sacriste, V. (2007). Communication et médias : Sociologie de l’espace médiatique (Foucher).
  • Serim, Ö. (2007). Türk televizyon tarihi, 1952-2006 (Kâğıthane, İstanbul, Turquie: Epsilon).
  • Sönmez, M. (2008). Medya, Kültür, Para ve İstanbul İktidarı (Yordam Kitap).
  • Tanrıöver, H.U., and Odası, İ.T. (2011). Türkiye film endüstrisinin konumu ve hedefleri (İstanbul Ticaret Odası).
  • Tekinalp, Ş. (2011). Karşılaştırmalı Radyo ve Televizyon (Istanbul: Beta).
  • Tunç, A. (2010). Beyond the Line (Lambert Academic Publishing).
  • Yücesoy, E. (2010). İstanbul’da Medya. Coğrafi Dağılım ve Üretim (Istanbul).

Antik Karya

Version française

Kasım 2013

Karya, Ön Asya’da Türkiye’nin güneybatısında bir antik dönem yerleşkesidir. Kuzeyinde Menderes Ovası, batı ve güneyinde Ege Denizi, doğusunda da antik çağ ismiyle İndos ovası ve Dalaman Çayı ile çevrelenmiştir.
Araştırmacılar, Karya’nın ilk sakinlerinin, zamanla Karyalılar diye adlandırılacak olan yerli Leleg halkı olduğunu belirtmektedir. Karyalılar’ın geliştirdiği kendilerine özgü kültürün başlıca örneklerini Hint-Avrupa ailesine mensup dilleri ile mimari, resim ve heykel gibi alanlarda gösterdikleri özgünlükte gözlemlemek mümkündür.
Karya ve Karyalılar’dan Homeros da dahil birçok antik dönem kaynağında bahsedilse bile bu toplumun en eski devirlerdeki seyri pek iyi bilinmemektedir. Arkeolojik kaynaklar, bizi öncelikle ‘Karya’nın altın çağı’ yani MÖ 4.yüzyıl hakkında bilgilendirmektedir. Bu dönemde, Karya, kuzeyde Lidya ve İyonya, doğuda Likya ile beraber büyük bir satraplığa mensup olup Pers İmparatorluğu’na dahildi. MÖ 4.yüzyılın hemen başında Büyük Pers Kralı buraları özerk satraplıklara bölmeye karar verdi ve böylelikle Karya, tarihinde ilk defa kendi ismi altında bir araya gelmiştir. Aslında kral, Karya’ya yalnızca göreceli bir özgürlük vermekle kalmamış, aynı zamanda alışılageldiği gibi satraplığın başına kendi yakınlarından birini atamayıp bugünkü Milas yani Mylasalı yerel bir hanedan olan Hekatomnos’u destekleyerek Karya’ya müthiş bir fırsat sunmuştur. Bu savaş kumandanı, meşhur Mausolos’un da mensubu olduğu Hekatomnos Hanedanlığı’nı kurmuştur.
Hekatomnoslar, hem Pers İmparatorluğu satrabı hem de Karya Kralı sıfatlarını lehlerinde kullanmayı çok iyi becermişlerdir. O zamana kadar küçük prensliklere bölünmüş bölgeyi merkezileştirmek, ilişkileri güçlendirerek ekonomiyi geliştirmek için (bu çerçevede başkent Mylasa’dan Halikarnas’a taşınmıştır) çift koldan hareket etmişlerdir. Siyasal çizgilerini muğlak tutarak Pers ve Grek tarafları ortasındaki coğrafi konumlarından iyi şekilde faydalanmayı bilmişlerdir. Karyalılar, Pers İmparatorluğu yöneticisi olup Helen Kültürü takipçisidir ve çoklukla Helenizm’i övmeleriyle bilinirler.
Tüm bu özellikler ; uzman, arkeolog, nümismat, yazıt bilimci ve tarihçileri bölge ve halkıyla ilgilenmeye sevk etmiştir. Bu konuda Fransızlar, özellikle Charles Texier gibi kazı alanlarını ilk defa haritaya döken ya da 1847’de çalışmalarının yayımlanmasıyla uluslararası bilim sahnesinde bölgenin barındırdığı olağanüstü kalıntıların tanıtılmasını sağlayan Philippe Le Bas gibi XIX. yüzyıl bilginlerinin seyahatleriyle başı çekenler olmuşlardır. Bir sonraki yüzyılda Fransızlara kendileri kadar etkin İngiliz ve İtalyan araştırmacılar katılmıştır. Alfred Laumonier’nin Karya’da yerel inançlar isimli temel çalışması ve de Louis Robert’in son derece zengin kaynakçası halen kabul görmektedir.
Bu öncü araştırmaların ardından Karya’da birçok saha çalışması gerçekleşmiştir. Arkeolojik ve yazıt bilimsel yüzey araştırmaları, kazılar, dil ve coğrafya yönelimli çalışmalar, bugün Karya kültürünün büyük bir parçasını yansıtmaktadır. Yüzyıldan kısa süren Hekatomnos Devri’nin mirasçısı bu kültür bölgenin karmaşık tarihi bakımından bir temel teşkil etmiştir.

Kaynakça

  • – HENRY Olivier, Tombes de Carie, Architecture Funéraire et Culture Carienne VIe– IIe Siècle av. J.-C., Presses Universitaires de Rennes, 2009.
  • – HENRY Olivier, 4th Century Karia, Definig a Karian Identity Under the Hekatomnids, IFEA, De Boccard, Istanbul, 2013.
  • – RATTE Christopher, STAEBLER Peter D. De (éds.), Aphrodisias V, The Aphrodisias Regional Survey, Mainz, Philipp von Zabern, 2012.
  • – DEBORD Pierre, VARINLIOĞLU Ender, Cités de Carie, Harpasa, Bargasa, Orthosia, Presses Universitaires de Rennes, 2010.
  • – BLÜMEL Wolfgang (éd.), Die Inschriften von Mylasa Teil I: Inschriften der Stadt, Teil II: Inschriften aus der Umgebung der Stadt, Bonn, Dr. Rudolf Habelt GMBH, 1987, 1988.
  • – COOK B.F., Relief Sculpture of the Mausoleum at Halicarnassius, Oxford, Oxford University Press, 2005.
  • – CARSTENS Anne Marie, Karia and Hekatomnids, The creation of a dynasty, Oxford, Archaeopress, BAR, 2009.
  • – RUZICKA Stephen, Politics of Persian Dynasty, The Hecatomnids in the Forth Century B.C. Oklahoma Press, 1992.
  • – ADIEGO Ignacio J., The Carian Language, Leiden, Bril, 2007.
  • – RUMSCHEID Frank (éd.), Die Karer und die Anderen, Internationales Kolloquium an der Freien Universitat Berlin 13.bis 15 Oktober 2005, Bonn, Habelt Verlag, 2009.
  • – LINDERS Tulia, HELLSTRÖM Pontus (éds.), Architecture and Society In Hekcatomnid Caria, Proceedings of the Symposium 1987, Upsala, Boreas, 1989.
  • – BREMEN Riet Van, CARBON Jan-Mathieu (éds.), Hellenistic Caria, Proceedings of the First International Conference on Hellenistic Karia – Oxford, 29 June – 2 July 2006,  Paris, Ausonius, 2010.
  • – AKARCA Aşkıdil, Les Monnaies Grecques De Mylasa, Paris, Librairie Adrien-Maisonneuve, 1959.
  • – KÜÇÜKEREN C. Canan, An Anatolian Civilisation in the Aegean Karia, (Karuwa/Karka/Karkişa/Krk), İstanbul, Ekin Grup.
  • – HORNBLOWER Simon, Mausolus, Oxford, Clarendon Press, 1982.
  • – Bolletino Dell’Associazione Iasos Di Caria, Bologna, La Mandragora.
  • – PEDERSEN Poul (éd.), Halikarnassian Studies V, Odense M., University Press of Southern Denmark, 2008.
  • – BLID Jesper, Felicium Temporum Reparatio, Labraunda in Late Antiquity (c. AD 300-600), Doctoral Thesis in Classical Archaeology and Ancient History at Stockholm University, Sweden, 2012.
  • – KARLSSON Lars, CARLSSON Susanne (éds.), Labraunda and Karia, Proceedings of the International Symposium Commemorating Sixty Years of Swedish Archaeological Work in Labraunda, The Royal Swedish Academiy of Letters, History and Antiquities Stockholm, November 20-21 2008, Uppsala, Acta Universitatis Upsaliensis, Boreas, 2011. 
  • – ÖZGÜNEL Çoşkun, Karia Geometrik Seramiği, İstanbul, Homer Kitabevi, 2006.

Merkez – çevre ötesinde varoş

Version française

Ekim 2013

Bu ayki vitrinin amacı, IFEA’nın bu araştırma projesine (ANR « Marges urbaines » katılması vesilesiyle oluşturulmuş kaynakçayı paylaşmak olarak belirlenmiştir.

İstanbul durdurulmaz ve dengesiz şekilde büyürken -kent merkezleri her ne kadar çekici olsa da- şehri, bu merkezlerle sınırlayarak ele almak ve (kelime olarak da kısıtlı kalan) « kent »i iyi tarafları üzerinden incelemeyi sürdürmek güçleşiyor. Çünkü merkezler ile çevreleri (bir güç emaresi olarak) daima gelişigüzel şekilde belirlense ve bu alanlar üzerinden ortaya bir değerler bütünü çıksa bile aslında bunlara atfedilmiş özellikler ille de geçerliliğini korumuyor.

Artık sorgulamayı düşünmediğimiz için kanıksadığımız kesinlik belirtisi ulamları yeniden gözden geçirmek için İstanbul ; mekanlarının çeşitliliği, çok katmalı tarihi, insan mozaiği ve sarsıcı genişleyişi ile heyecan uyandırıcı bir inceleme yapma imkanı sunuyor. Örneğin, son on yıldır tüm şehirde çoğalan ‘AVM’ler bir tür şehir merkezi olma özelliği üretip bir merkez olarak kabul görmek için birtakım yaşam tarzlarını beraberinde getiriyor.
Burada, şehre bakışımızın temelindeki merkez ve çevre kelimelerinin tanım ve kullanış şekillerinin altını çizmekte fayda var. Çünkü Fransa’da kenar olan belki Türkiye’de kenar bir yer olarak kabul edilmeyebilir ve Fransa’da sorun teşkil eden bu kenardalık, Türkiye’de mühim bir durum arzetmeyebilir. « Merkez-çevre » çiftlisinin üreticileri bünyesinde yer aldıkları bu dünya görüşünün halen biricik ve her yerde geçerli olduğunu zannetmektedir. Karşılaştırmacı bir yaklaşım, bu yüzden gereklidir, IFEA’nın şubat 2013’ten beri parçası olduğu « Varoş Araştırmaları » (ANR «Marges »), Akdeniz hakkındaki 12 durum incelemesi ile tam da bu açıdan konuyu ele almayı hedeflemektedir. Karşılaştırmalar, Orta Doğu’nun başka yerlerine, özellikle Tahran ((YAVARI-D’HELLENCOURT, N. (1997), « Immigration et construction identitaire en milieu péri-urbain à Téhéran : Eslâm-Shahr », CEMOTI, Paris, CERI/FNSP, n°24, temmuz-aralık. 1997, pp. 184-206.)) ve yükselişteki ülkelerin megapollerine uzanmayı gerektirmektedir.
Varoşları işin içine katarak önerdiğimiz bu merkez kaymasının, kent mekanları hakkında anlam üreten baskın merkezler ve mevcut değerlere dair hem bir epistemolojik boyutu hem de haklarında tasarlanıp üretilen bir söylemin olduğu « merkez »lerle ilgili fiziksel bir boyutu vardır.
Şehir Gözlem Merkezi’mizin (OUI) gezilerinde 2000’den bu yana İstanbul’u kararlılıkla tam da kenarları üzerinden ele alıyoruz. Bu « kenar »lar – hem geometrik, tarihi, siyasi-hukuki hem de simgesel olarak merkez diye kabul edilen, algılanan ya da merkez olsun diye yaratılmış yerlere göre – Türkiye’deki güncel araştırmalar alanında en çok göz ardı edilmiş yerlerdir. Bu alanlar, artık somut olarak şehirleşmiş alanların önemli bir kısmını oluşturup İstanbul nüfusunun çoğunluğunu barındırsalar bile çok az araştırılmaktadır. Ayrıca halihazırdaki inceleme ulamları, bu mekanların hareketliliğiyle uyumlu gözükmemektedir.
Zaten bu inceleme ulamları, bir dereceye kadar sabit ve zaman geçtikçe haksız şekilde kenarlara doğru ilerlemiş merkez ve merkeze yakın kent alanlarını araştırmak için düşünülmüştür. İşte bu yüzden, büyümenin yüksekliğini koruduğu bir ülkede varoşlar ile ilgilenmek, günümüzdeki kentlerin büyümesi ile toplumsal ve siyasal değişimlerin en iyi yansıması kenarlar olduğu için önemlidir. Ayrıca, varsayımımız şehir merkezlerinin özellikle tarihi bölgelerin kaderinin, kenarların kaydettiği değişiklikleri hesaba katmadan anlaşılamayacağı ve varoşlardaki gelişmelerin araştırmacıların alışılageldiği üzere dikkatini çeken « merkez »ler üzerinde etkili olduğu yönünde.
Aslında böyle yaklaşarak bu sefer de megapolün1 araştırmacılar tarafından pek az katedilmiş tekinsiz parçaları olan kenarları « sorgulayarak » İstanbul için genelde geçerli olan bakışa kıyasla merkez, haklı bir şekilde kaydırılmıştır. Nitekim, araştırmaların kenarlar sözkonusu olduğunda bir çeşit görmezden geliş eğiliminde olduğu farkedilebilir. Bu, hem oturmamış durumların yarattığı karışıklıktan hem de nadir anlaşılır bir kuşkuculuktan ileri gelmekte ve « burası çirkin ve karmaşık, oturmamış, (henüz) şehir diye kabul göremez2 … » gibi fazla ikna edici olmayan, inkarcı söylemleri beraberinde getirmektedir. Bir başka deyişle, birkaç istisna dışında((Bkz : kaynakçanın bel kemiği : ERDER, S. (1996), İstanbul’da bir kentkondu Ümraniye, İstanbul, İletişim, 310 p., veya IŞIK, O. & PINARCIOĞLU, M.M. (2001), Nöbetleşe Yoksulluk. Sultanbeyli Örneği, İstanbul : İletişim, 368 p.)), çoğu Türk araştırmacı nezdinde varoşlar, İstanbul’un sessiz kalınmasını gerektiren, « neredeyse, utanç verici, gizli yüzü »nü teşkil etmektedir. Bu « korunmacı tutum» aslında, bu türden söylem sahiplerinin nadiren açıklık getirdikleri kısıtlı bir « kent » anlayışına dayanmaktadır. Oysa ki buraları, artık kötü veya çarpık da olsa kentleşmiş alanların %90’ından fazlasına, göz ardı edilemez şekilde denk gelmekte ve araştırmalar, şu anda 5 000 km2’yi geçen kent arazisinin yalnızca %10’una denk düşen tarihi bölgelerde yoğunlaşmaktadır. Kenarlar, gittikçe belirginleşen bina sayısı ile nüfus büyümesi arasındaki farkın belirgin bir özellik olduğu İstanbul’daki büyümenin elle tutulur ve somut ifadesidir. İşte tam da bu yüzden, kenarlar yalnızca spekülatif, arz ve « gerçek » konut ihtiyacından hemen hemen bağımsız hareket eden yeni tür büyüme şekillerinin çoğunlukla bilinmeyen ama bir o kadar da anlamlı « yüz »ünü sunduğu için de ilgimizi çekmektedir((İstanbul Şehir Plancıları Odası, halihazırdaki konutların şimdiden 25 milyon insanı ağırlayabileceğini tahmin ediyor oysa ki İstanbul’da 2013 resmi rakamlarına göre 13,8 milyon kişi oturuyor.)).
Mekansal uzaklıklar da sınıfsal mesafeler kadar göreceli ve ilişkilere tabidir. Kuşatılmışlık ve tuzaktaymışlık hissi, yalnızca uçlardaki konum ve ulaşım sıkıntılarıyla ilgili nesnel haller değildir. Ama yine de yakınlık, uzaklık ya da “merkez-çevre” kavramlarının anlamının görecelileşmesini sağlayan tüm sosyal yapılanma ve teknolojik gelişmelere rağmen, alanların eşitsizce ele geçirilişi halen belirliyici olmaktadır. Önerilen modeller içinde ayrıca « toplumsal marjinallik »in yerinin tespiti, bu « durum »dan (fazla sabit anlamlı bir kelime olmakla beraber) muzdarip kişilerin yoğunlaştıkları yerleri hemen hemen tespit etmekle beraber güzergah ve karşılıklı ilişkiler hakkında hiçbir bilgi vermemektedir. Tam da bu noktada, varoşlardan geçiş, merkez ve çevre ikilisinin ötesinde öğretici bir değere sahiptir!

Seçilmiş kitaplar

  • -ASLAN S. (2004). 1 Mayıs Mahallesi. 1980 Öncesi Toplumsal Mücadeler ve Kent. İstanbul, İletişim.
  • -BALABAN U. (2011), A conveyor Belt of Flesh. Urban Space and the proliferation of industry labor practices in Istanbul garment industries, Istanbul, Friedrich Ebert Stiftung.
  • -CHAMBOREDON, J.C. & LEMAIRE, M. (1970), “Proximité spatiale et distance sociale. Les Grands Ensembles et leur peuplement”, Revue Française de Sociologie, N°XI/1.
  • -CASTELLS M. (1972). La question urbaine. Paris, Maspéro.
  • -DEPAULE J.-C. (dir.) (2006). Les mots de la stigmatisation urbaine. Paris, Editions de la Maison des Sciences de l’Homme.
  • -ERDER, S. (1996), İstanbul’da bir kent kondu, Ümraniye, İstanbul, İletişim, 310 p.
  • -IŞIK, O. & PINARCIOĞLU, M. M. (2001), Nöbetleşe Yoksulluk. Sultanbeyli Örneği (Pauvreté à tour de rôle. L’exemple de Sultanbeyli), Istanbul : Iletisim, 368 p.
  • -JAILLET M.C. & JALABERT G. (1982), “La production de l’espace urbain périphérique”, Revue de Géographie des Pyrénées et du Sud-Ouest, N°1, pp. 7-26.
  • -KAYRA C. (1990),  İstanbul Mekânlar ve Zamanlar (I., espaces et temps), Istanbul, Ak Yayınları (Voir. IV Bölüm “Istanbul Varoşları”, pp. 90-98).
  • -KONUK N. (2010). Pendik. Tüm Tarihi Ile. Istanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti.
  • -LELANDAIS G. (2009). « Quartiers de contestation…quartiers d’exclusion : politiques d’urbanisation et résistances populaires à Istanbul », Cultures & Conflits, n° 76, pp. 143-p167.
  • -MONGIN O. (2005). La condition urbaine. Paris, Seuil.
  • -MORVAN Y. (2013). « L’aménagement du grand Istanbul : entre ambition géopolitique mondiale et enjeux fonciers locaux. Le troisième pont sur le Bosphore », Hérodote, dossier spécial Turquie, n°148.
  • -OSMAY, S. (1998), « 1923’ten bugüne kent merkezlerinin dönüşümü », in : 75 yılda değişen kent ve mimarlik, Istanbul, Türkiye İş Bankası, pp. 139-154.
  • -ÖNGEN F. S. (2012), Kapitalism Kıskacında Kent ve Emek. Gebze Bölgesi ve Otomotiv Sanayii Üzerine Bir İnceleme, İstanbul, Nota Bene.
  • -PEROUSE J.-F. (2011). İstanbul’la Yüzleşme Denemeleri. Çeperler, Hareketlilik ve Kentsel Bellek. İstanbul, İletişim.
  • -PEROUSE J.-F. (1997), “Aux marges de la métropole stambouliote : les quartiers Nord de Gaziosmanpasha, entre Varosh et Batıkent”, Cahiers d’Études sur la Méditerranée Orientale et le monde Turco-Iranien  (“Métropoles et Métropolisation”), CERI/FNSP, Paris, 1997, n°24,  pp. 122-162.
  • -PETIT C. (2008). “Périurbanisation, politiques urbaines et gouvernance. Le cas de Çekmeköy, marge nord-est de l’agglomération d’Istanbul”, mémoire de Master, Paris IV Sorbonne.
  • -POYRAZ M., GANDAIS L., ASLAN S. (2010). Les quartiers populaires et la ville. Les varoş d’Istanbul et les banlieues parisiennes. Paris, L’Harmattan.
  • -TEZCAN T. (2011),  Gebze. « Küçük Türkiye » ’nin Göç Serüveni, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
  • -TUGAL C. (2010). Pasif Devrim. İslami Muhalefetin Düzenle Bütünleşmesi. Istanbul, Koç Universitesi Yayınları.
  • -YAVARI-D’HELLENCOURT, N. (1997), “Immigration et construction identitaire en milieu péri-urbain à Téhéran : Eslâm-Shahr”, CEMOTI, Paris, CERI/FNSP, n°24, juillet-déc. 1997, pp. 184-206.
  • -YILMAZ BAYRAKTAR B. (2005). Migration, exclusion et taudification dans le centre ville stambouliote : étude de cas de Tarlabasi. Thèse de doctorat, Institut Français d’Urbanisme.
  1. Bir doktora tezine konu olan Tarlabaşı örneğinde olduğu gibi bazen kenarlar, şehir « merkezlerinin » aralıklarında da bulunabilirler : YILMAZ BAYRAKTAR B. (2005). Migration, exclusion et taudification dans le centre ville stambouliote : étude de cas de Tarlabaşı. Thèse de doctorat, Institut Français d’Urbanisme. []
  2. Riccardo Petrella, Paquot ile röportajında güzellik kaygısı ağır basarak, silinmesi gereken kenarlardan bahsediyor : Conversations sur la ville, parlez-moi de l’urbain, 2008. []