Archives de catégorie : Vitrinde

Bir kent tarihi kaynağı olarak yangın sigortası için hazırlanmış haritalar

Version française

Eylül 2013

Yangın sigortası haritaları, erken hayata geçirildiklerinden İstanbul’u konu alan kent çalışmaları alanında özgün araştırmaların gerçekleşmesini sağlamıştır. XIX. yy. sonunda büyük kentlerde taşınır ve taşınmaz malların sigortalanması için haritalama işleminin yaygınlaşması, yangın riskinin daha etraflıca ele alındığını göstermektedir. Bu haritalar, başlı başına bir araştırma konusu olarak nadiren kabul görseler de dizin ve renk anahtarlarının zenginliği, temsil edilen şehir merkezleri ya da liman alanlarının belli bir andaki hallerini birebir gösterebilecek derecedeki belirliliği bu haritaları çok rağmet gören bir arşiv « hazinesi » haline getirmektedir. Yeni harita araçları (SIG) sayesinde mekan çözümleme imkanlarının çoğaldığı, ayrıca bu türden arşivler hakkındaki bilginin arttığı bir zamanda, bu arşivleri bilimsel şekilde araştırmak ilginç olduğu kadar gereklidir. Bu arşivler, sergilendikleri halde geçmişlerinin az bilinmesi bir çelişki teşkil etmektedir. Bununla birlikte konuyla ilgili bir takım araştırma denemeleri de kent çalışmaları alanında gözlemlenmektedir. Bu ayki vitrinde bu karmaşık kaynağın incelenmesine tarihi açıdan yardımcı olabilecek bazı okuma önerilerini iki farklı açıdan sunuyoruz. Bunlardan ilki, yöntem üzerinde durup harita derlemeleri ile bunlardan yola çıkarak tarih yazımı hakkındaki çalışmaları bir araya getiriyor. İkincisi ise sözkonusu arşivi meyvesi olduğu sigortacılığın ekonomik ve siyasal tarihi tarafından ele alıyor.
Bölgedeki sigortacılık tarihi hakkında eleştirel mesafe eksikliği, yangın sigortası haritalarının teknik belge ile görsel arasında kalmış muğlak durumu, bunların tarihi açıdan çalışılmalarını zorlaştırmaktadır. Bilgi ve malzeme bakımından da çağdaş dönemde görseli başlı başına bir kaynak olarak kabul eden akademik çalışmalar da seyrektir çünkü görsel basit bir tasvir, metinse tek meşru tarih aktarıcısı olarak görülmektedir. Ayrıca, sigorta haritaları çoklukla sadece işaret bilimiyle sınırlı görsel araştırmalar kapsamında kalmakta, kent ekonomisi bakımından güvenilir bir kaynak olarak görülmediği için de zorlukla genelleştirilebilen ya da başka yerde kullanılmaya elverişli olmayan vaka incelemelerinde karşımıza çıkmaktadır.
Mekan ve zaman üzerine daha geniş açılımı olan haritalarla ilgili projelere İstanbul ile ilgili malzemenin de dahil edilmesi bu türden karşılaştırmalı ve dinamik çalışmalara imkan tanımaktadır. Geçtiğimiz aylarda düzenlenen İstanbul ve çevresi üzerine iki yüzyıl boyunca haritacılık sergisi, sigorta haritalarını şehir ve coğrafya hakkındaki bilgilerin değişiminin gerçekleştiği uzun zaman bağlamında ele almakta ve bu türden bir arşiv hakkındaki çalışmalarda kaydedilen ilerlemelere tanıklık etmektedir. Aslında, sigorta haritaları kurumsal yönüyle de kapsamlı bir arşivdir. Haketmediği şekilde telifsizleşmiş dağınık haritaları derlemek araştırmacıların uluslararası şekilde çalışmasını gerektirmektedir. Basılı harita derlemelerinde ise genelde kurum adları öne çıkmakta ve eleştirel bir önsöz bulunmamaktadır. İstanbul ile ilgili bilimsel araştırmaların uzmanların bir araya gelmeleriyle yapıldığı görülmektedir. XX. yy. başında Charles Ed. Goad Lted şirketinin hazırladığı haritaların yayınlanması, zaman ve yer bakımından aydınlatıcı bilgi ile bir kaynakça sunulmasını sağlamıştır. Hem bir arşiv hem de miras değeri taşıması bakımından belgelerin paylaşılabilir olması ve haritaların başlı başlarına incelenmeleri, bu alandaki çalışmaların ilerleyişinin kuvvetli göstergeleridir. Bu noktada, bir kırılma görülmektedir çünkü yangın sigortası haritaları erişilmesi imkansız bir gerçekliğin yansıması olmaktan çıkıp beslenerek « sigortacının bakışını » mercek altına alan diğer şehircilik ve tarih çalışmaları ile harmanlanarak onlarla birlikte sigortacılık ekseni etrafında şekillenen yerel bir tarih yazımını ilerletmektedir.
Stefanos Yérasimos ile beraber çalışan şehirci ve mimarlar grubu, yerel sigortacılık tarihinin özgünlüğüne dikkat çekmiş ve harita arşivlerinin idaresinde birtakım kuralları belirlemiştir. Bundan sonra, sigorta haritaları, « yanan şehir » temalı zengin bir çalışma programına dahil edilmiş ve bu sayede eldeki belgelerin günyüzüne çıkmasıyla bunların uygun şekilde çoğaltılmalarda etkili olmuştur. Ayrıca bugün de güncelliğini koruyan, sigorta haritalarının hazırlanması, belediye çalışmaları ile toprağın tapulanması arasındaki ilişki gibi bir takım varsayımlar bu vesileyle gündeme gelmiştir.
Özellikle Osmanlı İmparatorluğu şehirlerinde XIX. yy.’daki bazı sigorta arşivlerinin « bulunamayışı » ile bazı şehirlerde tarih yazımıyla ilgili birtakım kısıtlılıklar sözkonusudur. Sigortacılığın uluslararası tarihi hakkındaki eserler, az olmakla beraber mesleğin şu andaki çerçeveleri içinde kalmaktadır. Çalışmalar gittikçe belirli hale gelip daha çok teknik konularda ; hukuki, ekonomik, finansal, matematik ve istatistik alanında kendini göstermektedir. Sigortacılığın tarihini anlamak için evrimci bir prizmadan bakmak da mümkündür. Hakim literatür, sadece gelişmiş ve tarihte sigortacılığın yaygınlaşmasında etkin rol oynamış ülkeleri ele almaktadır. Şirket tarihinin devlet ve diğer kurumlarla olan ilişkiler nezdinde ele alınması bu yaklaşımın belirgin bir özelliğidir. Bu durumda, Türk ve Mısır sigortacılık tarihi, uzun zaman boyunca emperyalist hakimiyetle ilgili, dış kaynaklı bir olgu olarak kabul edilmiş ve alışılgelmiş yeni pazarların ortaya çıktığı düzenin dışında yer almıştır. Halen devam eden araştırmalar, bu anlayışın aksi yönünde yol almakta olup İslami hukukun sigortacılığa bir engel olmadığını ve sigortacılığın ticaret tarihinin uzun zamanlı tarihinin bir parçası olduğunu göstermektedir. İlk bölümde, Osmanlı İmparatorluğu’nda sigortacılığın tarihi ele alınmakta ve de yerel açıdan emlak kanununun getirdiği değişikliklere değinilmektedir.
Sonuç olarak yangın sigortası haritalarının bir harita ve kültürel öğe olmasının yanı sıra, kapitalizmin yükselişiyle de doğrudan ilgili bir finansal araç oldukları ve bunların mülk kanunu düzenlemesi ile risk yönetiminin hem ekonomik hem de siyasal ele alınış ilişkisine ışık tuttukları unutulmamalıdır. Sigortacılığı teknik işleyişi açısından ele almak uygun bir başlangıçtır çünkü komisyoncudan tutun da mühendise kadar konuyla ilgili birçok unsuru işleyip ince bir toplumsal tarih yaklaşımını işin nesnel ve mimari boyutunu boş vermeden ortaya koyar. Farklı yaklaşımları bir araya getirerek bir geleneğin parçası olarak yerel süreçlerin kalbinde bulunan yangın sigortası haritaları araştırmaları, belki bir prestij kaybına mal olsa da, ele alınması daha kolay bir arşiv halini almaktadır

Arşivler :

  • Banque impériale Ottomane : inventaire commenté des archives, Institut Français d’Etudes Anatoliennes, 1994.
  • Catalogue de l’exposition ‘Deux siècles de cartographie d’Istanbul et de son environnement – Istanbul ve cevresi üzerine iki Yüzyıl Boyunca Haritacılık’, M. Stern P. Lebouteiller, J-F Pérouse,  Istanbul, Notre Dame de Sion, 2013.
  • Charles Edouard Goad’in Istanbul Sigorta Haritalari (İstanbul büyûkehir Belediyesi, Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü),Dagdelen, Irfan ed. 2007.
  • Jacques Pervitich Sigorta Haritalarında Istanbul, Istanbul : Axa Oyak, Tarih Vakfı Yayını, 2000.

Seçilmiş kitaplar :

  • -Aygün A., Türk Haritacılık Tarihi (Histoire de la cartographie turque), 2 Cilt (vol.), Ankara : Harita Genel Müdürlüğü, 1980.
  • -Arnaud, J.-L., Analyse spatiale, cartographie et histoire urbaine, Parenthèses, 2008.
  • -Alleaume, G., « La production d’une économie nationale : remarques sur l’histoire des sociétés anonymes par actions en Egypte de 1856 à 1956 », Annales Islamologiques, n°31, 1997, p. 1-16.
  • -Chastagneret, G., Marin, B., Raveux, O. et Travaglini, C. (dir.) Les sociétés méditerranéennes face au risque : Economies, coédition IFAO, Casa de Velázquez, Ecole Française d’Athènes, Ecole Française de Rome, Maison de la Méditerranée et des Sciences de l’Homme, 2012.
  • -Coanus, Thierry et Pérouse, Jean-François (dir.) « Villes et risques. Regards croisés sur quelque cités en danger », Anthropos, 2006.
  • -Bekkin, Renat I.  « Islamic Insurance: National Features and Legal Regulation », Arab Law Quarterly, Vol. 21, No. 2, 2007, pp. 109-134
  • -Débarre, Ségolène, Du Méandre à l’Euphrate, l’Anatolie au prisme des savoirs géographiques allemands (1835-1895), (thèse ss dir Tissier), Paris I, 2011.
  • -Deweerdt, Charlotte, « Développement de l’assurance et du marché foncier à Alexandrie durant la seconde moitié du XIXe siècle », in Guéno, Vanessa et Guignard, Didier (dir.), Les acteurs des transformations foncières en Mediterranée, Karthala, 2013.
  • -Dupret, Baudouin, « Vent d’est, vent d’ouest » : l’Occident du droit égyptien », Égypte/Monde arabe,  n°30-31, 1997, (Les visions de l’Occident dans le monde arabe), p. 93-111.
  • -Edney, Matthew, H., Mapping an Empire. The Geographical Construction of British India, 1765-1843, Univ. Chicago Press, 1997.
  • -Encyclopédie de l’Islam, Leiden, E.J. Brill, 1965, Tome II, Article Dallâl
  • -Frangakis-Syrett, Elena, « Concurrence commerciale et financière entre les pays occidentaux à Izmir (XIXe-Debut du XXe siècles), In Jacques Thobie, Roland Perez et Salgur Kançal (ed.), Enjeux et rapports de force en Turquie et en Méditerranée orientale, Varia Turcica XXVIII, L’Harmattan, Ifea, 1996.
  • – Fries, Franck et Yerasimos, Stéphane (ed.),  La ville en feu, Actes de la journée du 4 juin 1993 / organisée par le laboratoire « Théorie des mutations urbaines ».  Cahiers µ, n° 6-7, sept-déc.1993, p.67-86.
  • -Ientile, Damien, Histoire économique des assurances au XVIIIe et XIXe siècles en Europe, P.C Hautcoeur (dir.), ENS, Paris, p.1-17.
  • -Kayah, Fatih, Osmanlı Devleti’nde Sigortacılık, Libra Yayınlari, İstanbul, 2010.
  • -Lemercier, Claire et Zalc, Claire « Pour une nouvelle approche de la relation de crédit en histoire contemporaine », Les Editions de l’EHESS,  Annales. Histoire, Sciences Sociales, 2012 /4.
  • -Lepetit, Bernard et Topalov, Christian (ss dir), « La ville des sciences sociales », Ed. Belin, 2001.
  • -Mazlum, Deniz, 1766 İstanbul Depremi – Belgeler Işığında Yapı Onarımları (Le séisme d’Istanbul de 1766: la réparation des bâtiments à la lumière des documents), Istanbul,  İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 2011.
  • -Owen, Roger , « The middle East in the world economy 1800-1914 », Londres-New York, Methuen, 1981.
  • -Stanziani,  « Comparaison réciproque et histoire. Quelques propositions à partir du cas russe », in Jean-Paul Zuniga, Pratiques du transnational, Paris, CRH, 2011, pp. 209-231.
  • -Thobie, Jacques, “Conjoncture et stratégie: le groupe financier de l’Ottomane en 1914 », in BACQUE-GRAMMONT Jean-Louis, DUMONT Paul (eds.) Economie et sociétés dans l’Empire ottoman (Fin du XVIIIe-Début du XXe siècle) : Actes du colloque de Strasbourg : 1-5 juillet 1980.
  • -Patrick Verley et Jean-Luc Mayaud, « Introduction. En l’an 2001, le XIXe siècle à redécouvrir pour les historiens économistes ? », Revue d’histoire du XIXe siècle, 23 / 2001, 7-21.
  • -Warner, Nicolas, « Sources for architectural and urban history, Charles Goad & the Fire Insurance Plans of Egypt (1898-1910)” in Mercedes Volait (dir.), Le Caire-Alexandrie architectures européennes, 1850-1950, CEDEJ-IFAO, 2001.
  • -Yerasimos, Stéphane,  « occidentalisation de l’espace urbain : Istanbul 1839-1871. Les textes règlementaires comme sources d’histoire urbaine », in Daniel Panzac, Les villes dans l’Empire ottoman : activités et sociétés, t. I, Marseille, CNRS, 1992, p. 97-119.

İlgili linkler :

http://cartomed.mmsh.univ-aix.fr/
https://www.ifea-istanbul.net/index.php?option=com_k2&view=item&id=29&Itemid=309
http://www.ffsa.fr/sites/upload/docs/application/pdf/2010-03/introductionguidedessources.pdf

Bir tarihin ve bir mirasın izleri peşi sıra : XIX. yy. Osmanlı Kapadokyası

Version française

Haziran 2013

Yerel oluşum ve mimarisiyle sıradışı tarihi bir yöre olan Kapadokya, özellikle Bizans sanatı alanında olmak üzere çok sayıda sanat tarihi araştırmasına konu olmuştur. Bununla birlikte Osmanlı-Türk dönemine değgin yerel tarih fazlaca bilinmemektedir. Doğal şekilde oluşmuş peri bacalarının yakınındaki (hatta bazen içindeki), kayalara oyulmuş kilise ve başka Bizans anıtlarının XVIII ve XIX. yy. seyyahlarını etkilediği bir gerçektir. Buralar, bugün hala « turist »lerin en çok tercih ettiği ziyaret mekanları olmaya devam etmektedir. Bu noktada, « seyyah » sözcüğünün yerini zamanla turist kelimesinin aldığını ve bunun XX ve XXI. yy. Kapadokya deneyimlerine daha uygun düştüğünün altını çizmek isteriz.

XVIII. yy. başında Kapadokya’yı yer ismi kullanmadan ziyaret eden Paul Lucas’yı takiben, XIX. yy.’da bölgeyi sıradışı manzara ve deneyimler peşindeki Avrupalı seyyahlar dolaşmışlardır. Karşılaştıkları halkın onlara şaşırtıcı gelen geleneklerini yabancıllık, doğululuk ve Türklük düşkünü Avrupalı okuyucuyu çekebilmek için uzun betimlemeler yoluyla ve genellikle tabii ki biraz ağdalı şekilde aktarmışlardır. Ancak sözkonusu seyyahların ilgisini, kaybolmuş antik bir kültürün « kalıntıları » olarak gördükleri, bölgenin Hıristiyan nüfusu çekmiştir. Aynı şekilde, bu halk Katolik ve Protestan misyonerlerin de özellikle ilgi odağı olmuştur. Kapadokya Ortodoksları yaşam biçimleriyle merak uyandırmış; çoklukla kaya içineh oyulmuş konutlarda oturmalarıyla ki bu, biraz mağara devrini hatırlatmasından ötürü ilkel bir konut biçimi olarak görülmesiyle beraber son derece gizemli ve büyüleyici gelmiştir. Aynı şekilde, bu yerel nüfusun gelenek ve dil(ler)i yani « eski » Yunanca veya Türkçe konuşmaları ve Türkçe’yi Yunan harfleriyle yazıp okumaları gibi cezbedici özellikleri çok olmuştur. P. Lucas, J. MacDonald Kinneir, C. Texier, G. Perrot, W.F. Ainsworth ile W.M. Ramsay’e de ait seyahatnameleri içeren uzun liste, XIX. yy. Kapadokyası’nın bir ilk genel görünüşünü sunmakta ve IFEA’nın kütüphanesinin seyahatnameler derleminde saklanmaktadır.

Son on, yirmi yılda, seyahatnamelerin yanı sıra, sanat tarihi ile yerel tarih alanındaki çalışmaların sayısında artış kaydedilmiştir. Yelpazesi genişleyen yerel sanat, Bizans devrinin kapılarını Osmanlı öncesi ve Osmanlı Türk sanatına doğru aralayarak ayrıntılı araştırmalara konu olmaya devam etmektedir. XIX. yy.’da Kapadokya çokça mimari ve sanatsal değişikliklere sahne olmuştur. Kapadokya mimarisi Bizanslılar’a kadar kayalar içine oyulmuş olmasından ötürü çoğunlukla gizli kalmış olsa da Türk-Osmanlı fetihleri sırasında kervansaray, camii, çeşme ve köprüler oyma işlemiyle değil bilakis baştan sona inşaa edilerek anıtlar sahnesindeki yerlerini zamanla almışlardır. Aynı şekilde, XIX. yy. sonunda, 1923’te bölgeyi temelli terk edecek olan Hristiyan aileler, en güzel örneklerinin kuşkusuz Güzelyurt (eski Gelveri) ve Mustafapaşa (Sinassos) köylerinde bulunduğu, bir kısmı hep yer altında bulunan kilise ve taş oymalı evlerin inşaasıyla Kapadokya mimari mirasına yeni bir boyut getirmiştir.

Kapadokya’daki Hristiyan ve Müslümanların bir arada yaşayısının sonu olan 1923’teki mübadeleye kadar sarkan uzun XIX. yüzyılın yerel tarihi, özellikle Yunanca ve Türkçe konuşan köyler hakkındaki Yunan dilinde kitaplara; Kayseri, Niğde, Nevşehir, Ürgüp, Bor veya Sinassos gibi önemli merkezler hakkında çalışmalara ve de Karamanlılar ile edebiyatları üzerine araştırmalara konu olmuştur. Mimari ve dil özgünlükleri ile gelenek, inanç ve yerel yaşayış biçimleri ile Kapadokya ve sakinleri hakkındaki tarih araştırmaları peri bacalarıyla serpili geniş bir çalışma sahası teşkil etmektedir…

Kapadokya mirası, IFEA’nın 6 – 7 Haziran 2013 tarihlerinde düzenlediği Türkiye’de kültür mirasın korunması ve değerlendirilmesi. Aktör, etkileşim ve çözüm önerileri isimli çalıştayın bir oturumunda ele alınacaktır. 

Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye’de mahalle üzerine çalışmalar

Version française

Mayis 2013

Mahalle/semt, son zamanlarda Fransa’daki gibi bir siyasi eylem çerçevesi şeklinde Türkiye’de başgöstermemiştir. Fransızca’daki “quartier” sözcüğü Türkçe’de iki terime karşılık gelmektedir : kentin temel idari birimi olan mahalle ve de hiçbir idari varlığa karşılık gelmeyen ama daha büyük olup şehirde daha çok bilinen semt. Kent genişlemesi ve büyük şehrin getirdiği insanların birbirlerini tanımamaları durumu sözkonusuyken Türkiye’de mahallenin yeniden ele alınışı, öncelikle imgesel yollarla, özellikle televizyon yapımları ile edebi yapıtlar üzerinden gerçekleşmektedir. Vitrin, bu gözlemlerden yola çıkarak, Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye’de mahallenin insani bilimler alanında ele alınış şekline eğilmektedir.

Topluluk kimliği, siyasi özerklik ve halk girişimlerinden yoksun olduğu görüşlerini barındıran islami kentlere bakış dahilinde mahalle, uzun zaman Osmanlı şehri araştırmalarında zorunlu bir terim olarak yer almıştır. Bu « islami kent » bakışı çerçevesinde mahalle, sabit ve kendi üzerine kapalı, hatta kendi kendine yeten, devlet etkisini geçirmez bir oluşum ve Osmanlı şehrinin sabitliğinin güvence ve hatta simgesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Kendi pazar, okul, çeşme ve kahvesi olan, herşeyin bakımının dini bağışlar yoluyla yapıldığı ; çoğunlukla dini bir cemaatin bir tapınak etrafında toplanmasıyla oluşan mahalle, Osmanlı şehrinin kesitlerine de delalet etmektedir. Mahalle, sıklıkla kök, dil ve din bakımından benzerlik gösterdiğinden genellikle tutarlı bir birim olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu açıdan, mahalle cemaatle eş anlamlı olup şehir de bir parçalar bütünü olarak karşımıza çıkmaktadır. Kentin kesiti değil de kent içinde bir kesit olarak mahalle, cemaat ve kimliğin kuvvetli bir işareti olarak kabul görmektedir (Rinaldo Marmara, 2003).

1970li yıllardan itibaren şehircilik tarihiyle ilgili çalışmalarda bu görüşün eleştirilip ondan uzaklaşılması, özcü mahalle fikrinin tamamen yeniden gözden geçirilmesine yöneltmiştir. Mahalleyi nadiren ana çalışma konusu olarak ele alan bu yeni tarih yazımında, mahallenin fiziki özelliklerindense daha çok sakinleri ve onları bir araya getiren ilişkiler vurgulanmaktadır. Artık mahalle, daha esnek ve muğlak bir oluşum olarak karşımıza çıkmakta aynı zamanda sosyal ve etnik olarak da daha çok çeşitlilik göstermektedir. Aidiyet yeri olduğu kadar bir geçiş ve akış ikamesi olarak kabul edilmekte ve kapalılığından çok diğer mahalleler ve şehrin bütünüyle olan iIişkisinin altı çizilmektedir. Coğrafi olarak en küçük birim olsa da mahalle, şehir sakinleri için sosyal, ekonomik ve ilişkiler açısından en çok anlam ifade eden basamaktır. Bununla birlikte Cem Behar’ın, arşiv kayıtlarının zenginliği (mahalle muhtarı kayıtları) sayesinde vücut bulan araştırmasının dışında sosyal doku incelemesini mümkün kılan kaynaklar sayıca az ve dağınık haldedir. Bu durum, belki de nüfus sayımı sonuçlarının mahalle boyutunda ele alınmayışından kaynaklanıyor olabilir ki bu da her türlü yerel ve kısıtlı boyut odaklı incelemeleri zorlaştırmaktadır. 

Cumhuriyet döneminde mahalle ile ilgili araştırmalar daha da büyük eksiklikler göstermektedir. Köyler, işin siyasi boyutu da dahil olmak üzere modernleşme ve ulusla bütünleşme yönünden ne kadar ele alındıysa mahalle konusu da o kadar boşlanmıştır. Bundan ötürü siyasal sosyoloji alanında mahalle ve muhtarlıkları alanında pek az çalışma bulunmaktadır. İdari bilimler sahasında birkaç çalışma, bunların diğer idari birimlerle ilişkileri ile semt imkanlarının belirlenmiş hedeflere uygunlaştırılmaları üzerinde durmuştur. Mahalle, yerel siyasal çalışmalar içinde uç bir konu teşkil etmektedir. Bununla birlikte, özellikle 1970li yılların bir tutum ve siyasal gerilim ikamesi olarak incelenmiştir (1 mayıs, Şükrü Aslan). Çok yakın zamanda birkaç çalışma, demokratikleşme açısından mahalleyi bir yakın siyasi katılım alanı olarak kabul etmiştir. 

2007 ve 2008’de mahalle Türkiye gündemine ülkenin tarih ve siyasal bilimler alanlarının en bilinen isimlerinden Şerif Mardin’in sözünü ettiği mahalle baskısı tartışması ile tekrardan oturmuştur. Mardin tarafından ötekinin « bakışı » olarak tanımlanan baskı, toplumun kendinde barındırdığı sosyal denetlemeye gönderme yapmaktadır ki bu, sözkonusu alan ne kadar dar ve yakınlık ne kadar güçlüyse o kadar kolay işlemektedir. Mahalle, türlü unsurların büyük ölçüde devlet denetimi dışında yaşam alanı olduğundan Osmanlı ve Türk şehirlerinde tam da bu türden bir baskı ikamesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Böyle bir durumda, toplumu tepeden inme bir modernleştirme projesi, onun durağanlığı değil de direnç gücü ve alternatif düzenler dayatma kudreti gözönüne alındığında tehlikeye düşebilir. Kuvvetli siyasi ayrılıklar bağlamında akademik olmaktan çok medyatik olan sözkonusu tartışma, – özellikle başörtüsüyle ilgili – böylesi bir baskının varlığı ve bunun aşağıdan bir İslamlaşma getirme olasılığı üzerine yoğunlaşmıştır.

Konuyu işlemek için kullanılan açıların çokluğuna rağmen, mahalle, kentsel olguların karmaşıklığını işlemek için ayrıcalıklı bir girizgah teşkil etmemektedir. İlginçtir ki mahallenin yeniden ele alınışı üniversite çevrelerinin dışında vücut bulmaktadır. İstanbul’un bir hiper metropol olup uluslararasılaştığı bir dönemde, mahallenin yeniden ele alınışı, terimin sıklıkla tasvirci ve geşmişsever bir anlayışla ilişkilendirilerek geçmişin katılaştırıldığı yeni tür bir özcülüğe zaman zaman yol açmaktadır.

  • Egemen Yılğur, Nişantaşı Teneke Mahallesi, Teneke Mahalle Yoksulluğundan Orta Sınıf Yerleşimine, Istanbul, İletişim, 2012.
  • Cem Behar, Neighborhood in Ottoman Istanbul: Fruit Vendors and Civil Servants in the Kasap İlyas Mahalle, Istanbul, State University of New York – Suny, 2003.
  • Şükrü Aslan, 1 Mayıs Mahallesi : 1980 Öncesi Toplumsal Mücadeleler ve Kent, Istanbul, İletişim, 2004
  • M. Poyraz, L. Gandais, Ş. Aslan, Les quartiers populaires et la ville. Les varoş d’Istanbul et les banlieues parisiennes, Paris, L’Harmattan, 2004.
  • Amy Mills, Streets of Memory: Landscape, Tolerance, and National Identity in Istanbul, University of Georgia Press, 2010.
  • Erol Tümertekin, İstanbul’da bir sanayı bölegesi Bomonti, Istanbul, Istanbul Universitesi, 1967.
  • Didem Danış, Ebru Kayaalp, Elmadağ: A Neighborhood in Flux, Istanbul, Les dossiers de l’IFEA, 2004.
  • “De l’empire ottoman à la Turquie actuelle : Le quartier (Mahalle). Approche des normes et des usages », Dossier préparé par Işık Tamdoğan dans Anatolia Moderna X, Istanbul, IFEA, 2004.
  • Numéro de la revue Istanbul sur le mahalle
  • Özer ERGENÇ, « Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlev ve Nitelikleri Üzerine » dans Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 4, 1984.
  • Tolga Islam, İstanbul’da soylulaştırma : Galata örneği : Yüksek Lisans Tezi : Tez danışmanı İsmet Ağaryılmaz : Yıldız Teknik Üniversitesi İstanbul 2003.
  • Noémi Lévy-Aksu, Ordre et désordres dans l’Istanbul ottomane (1879-1909), De l’Etat au quartier, Karthala, 2013.
  • Ruşen Çakır, Mahalle baskısı. Prof. Şerif Mardin’in Tezlerinden Hareketle Türkiye’de İslam, Cumhuriyet, Laiklik ve Demokrasi, Istanbul, Doğan Kitap, 2008
  • İrfan Bozan, Ruşen Çakır Mahalle baskısı var mı, yok mu ? Istanbul, Doğan kitap, 2009.
  • Alada, Adalet, Osmanlı-Türk Şehrinde Mahalle, Istanbul, Sümer Kitapevi, 2008.
  • Arıkboğa, E., « Yerel yönetimler, Katılım ve Mahalle Muhtarlığı », mémoire de master, Université de Marmara, 1998.
  • Şevran S., « The place of neighborhood administration in the Turkish administrative system: the case of Ankara », these de master, Middle East Technical University, 2005.
  • Türk Belediyecilik Derneği, Konrad Adenauer Vakfı, Mahalle muhtarları ve belediye ilişkileri, Ankara, 1998.
  • IULA-EMME, Kent Yonetimlerinin Demokratiklesmesi Surecinde Mahalle, Istanbul, Kent basımevi, 2000.
  • Ortaylı, İ. Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri (1840- 1880), Ankara: TTK Yayınları, 2000.
  • Erder, Sema, Istanbul’a bir kent kondu. Ümraniye, Istanbul, İletişim, 1996.
  • Hüseyin Irmak, İstanbul’da bir kadim semt yaşadığım Kurtuluş, Istanbul, Aras, 2003
  • Pinçon, Michel, Pinçon-Charlot, Monique, Les Ghettos du Gotha : comment la bourgeoisie défend ses espaces, Paris, Seuil, 2007.
  • Authier, Jean-Yves ; Guérin-Pace, France ; Bacqué, Marie-Hélène, Le quartier : Enjeux scientifiques, actions politiques et pratiques sociales, Paris, La Découverte, 2007.
  • Keller, Suzanne, The urban neighborhood : a sociological perspective, Random, 1968.

Osmanlı İmparatorluğu’nda kadın ve cinsiyet çalışmaları

Version française

Nisan 2013

1970 ve 1980li yıllarda Amerikalı akademisyenlerin başını çektiği cinsiyet çalışmaları ile kadın çalışmaları, uluslararası planda güçlü bir gelişme kaydetmiştir. Ancak bugün bile, bu çalışmaların araştırma konuları hakkında karışıklık sözkonusudur. Women studies ya da kadın çalışmaları, özellikle kadınların bulundukları koşulları araştırmayı amaçlamaktadır – ve kadın çalışmaları ile feminist çalışmalar arasındaki sınır bir hayli incedir. Cinsiyet çalışmaları ya da gender studies, cinsiyetler arası ilişkileri ele alır. Cinsiyet kavramı burada biyolojik değil kültürel açıdan işlenir. Hatta Simone de Beauvoir’ın meşhur cümlesi « Kadın doğulmaz, kadın olunur », bu fikri gayet iyi özetler. Beauvoir’ın bununla demek istediği kadın olmanın toplumla ilişki sonucu edinilmiş birtakım belirli davranışlar topluluğuna işaret etmesidir. Bu saptamadan yola çıkarak cinsiyet çalışmaları; kadın, erkek, hadım, transseksüel, zengin, yoksul, burjuva, işçi ya da soylu olsun; bireylerin davranışlarını belirleyen toplumsal ve kültürel verileri tanımlamaya çalışır. Burada önem, bir cinsin diğerleriyle ilişkisindedir çünkü her bir kişi başkalarına özellikle de karşıtına göre tanımlanır (kadınlık ancak erkekliğin ne olduğu ifadesiyle olan ilişkide, hadım olmak da erillik koşulları ile ilişkilendirilerek anlaşılır, bu örnekleri çoğaltmak mümkündür).

Osmanlı tarihi araştırmaları kadın ve cinsiyet çalışmalarından etkilenmemiş değildir. Önemli sayıda araştırma mevcuttur ancak bilimsel yayın diye geçen çatı altındaki derin eşitsizlikler can sıkıcıdır. Örneğin, kadın ve cinsiyet çalışmalarındaki metod ortaklığının gereksizce altının çizilmesi eğilimi eleştirilebilir. Sözkonusu araştırmaların göreceli önemi, bu çalışmaların başta birkaç Amerikan akademisyen ya da o modeli takip edenlerce gerçekleştirildiği gerçeğini de gözardı edemez. Kadın veya cinsiyet çalışmalarının bilimsel üretkenliklerinin henüz başında olmalarına rağmen yollarının sonuna vardıklarını duymak ilginçtir. Aslında, çalışmaların çoğunlukla kaynaklar nedeniyle birtakım imtiyazlı alanlara yoğunlaştığını saptamak da dikkat çekicidir. Böylelikle, kadı kayıtları veya fetva derlemelerinden faydalanarak, özellikle evlilik ve boşanma, varlık ve miras konuları bu araştırmalar için odak noktası olmuştur. İşlenen konular listesine siyasi ya da hayırsever roller ile köleliği ekleyebiliriz. Bu ayın vitrininde sergilenen eserler, (herhangi bir kapsam iddiasına düşmeksizin) sözkonusu alanda en önemli katkıları sağlamışlar arasında sayılıp yukarıda sayılan belirleyici özelliklerle kesişmektedir.

Çok şekilli ve disiplinlerarası bir çalışma konusu olarak ticaret

Version française

Mart 2013

« Müşteriler bana gelmeye devam ediyorlar çünkü Dia’da ürünler kasadan geçirilip sadece merhaba ile güle güle deniliyor. Burada, insanlar beni tanıyor, benimle sohbet ediyorlar. »

Tophane’deki bir bakkalın bu sözleri, alışveriş yeri olan ticarethanelerin çeşitli kişilerarası ilişkilere de gebe bir mekan olduğunu, esnafla yapılan sohbetin bilgi sağlayıcı tarafını ve alışveriş yapılacak yerin seçiminin de birtakım seçimlerden doğduğunu göstermektedir… Düşük fiyat arayışı, ulaşım kolaylığı ve de arzın özelliklerine bağlı olan bu seçim kıstasları, İstanbul’un kentsel yapısı ve toplumsal profilinin göstergesi olan tüketim bölgelerini doğurmaktadır.

 Çalışma konusu olarak İstanbul ticarethaneleri ayrı bir önem teşkil etmektedir. Tarih boyunca bir ticaret merkezi olmuş İstanbul’un bu anlamda önem ve geçmişi halen kent dokusunda kendisi bilhassa tarihi yarımadada göstermektedir. Bazen ilk AVM örneği olarak kabul gören (Rem Koolhaas) Kapalı Çarşı ya da Osmanlı İmparatorluğu başından bu yana  Eminönü’nde konuşlanmış ticarethane toplulukları olan hanlar, hem üretim hem de satış mekanları olabilmeleri bakımından şehrin ticari geçmişinin zenginliğine işaret etmektedir.  

Bugün İstanbul kuvvetli bir mekansal büyüme bölgesine konuşlanmış on dört milyonluk tüketici havuzuna tekabül etmektedir ki buna yılda dokuz buçuk milyon turist (2011 sayımları) eklenmektedir. Böylesi bir hareketlilik sonucu, 1990lı yıllardan itibaren ticarethanelerin sayı ve çeşitleri ciddi şekilde artış göstermiştir. Küçük ticarethane (bakkal, manav), işportacı, açık ya da kapalı pazar yerlerine çeşitli tüketim mekanları katılmıştır ; AVMler (ilki 1988’de açılan Galleria), süper ve hiper marketler (1993’de Asya tarafına Carrefour’un gelişi), temalı gros marketler (1996’da ilk Carrefour’un yanına ‘kendin kur’ temalı Bahaus kuruluşu), indirim süpermarketleri, özel isim kullanma hakkı gerektiren markalar, Carrefour Express gibi büyük markaların küçük boyutluları gibi… Alışveriş mekanlarının giderek çokşekillileşmesi rekabet ve tamamlayıcılığı kuvvetlendirmektedir. Ticari arzın bu ilerleyişi bazen kuvvetli şekilde kendini gösterebilir ; AVMler (alışveriş merkezleri) yalnızca rakam bakımından öne çıkmakla kalmayıp (2010’da Alışveriş Merkezi Yatırımcıları Derneği İstanbul’da bitirilen AVM sayısının tahmini olarak doksan altıyı bulacağı belirtmiştir) ayrıca şehircilik alanında bir araç görevi de görmektedir. AVMler şehircilik pazarlamasının bir aracı olarak çoklukla toplu konut projelerinin en önemli unsuru olarak öne çıkmaktadır. Yani alışveriş mekanları kentleşme projelerinde eskiden oldukları gibi hatta bugün daha da fazla kilit unsur olarak İstanbul’un her yerinde karşımıza çıkmaktadır.

İlk eser seçkisi İstanbullu ticaretin tarihsel boyutu hakkında olup esnaf, pazar ve hanların tarihini ele almaktadır.

İkinci seçki İstanbul’daki esnaf dükkanlarının çeşitliliğini, Kapalıçarşı’dan (Story of Grand Bazaar, Çelik Gülersoy), işportacılara (Marchands de rue à Istanbul, Présence urbaine d’une offre commerciale en perpétuelle recomposition spatiale, Joël Meissonnier), AVMlerden (The shopping mall as an emergent public space in Turkey, Erkip) bakkallara (bakkallar odası gazetesi) değinerek göstermeyi amaçlamaktadır.

Üçüncü kitap ve makale seçkisi, bir takım ekonomik, toplumsal ve kentsel hareketlenmeleri ateşleyen ve oluşturan ve bir çalışma konusu olarak ele alınan dükkan, esnaf ve tüketim alışkanlıkları üzerine yapılmış çalışma örneklerini sunmayı amaçlamaktadır. Seçki yalnızca İstanbul ile sınırlı olmaktansa yöntemin zenginliğini ortaya koymak adına, antropolog Daniel Miller’ın bir yıl boyunca Londra’da bir sokakta tüketim alışkanlıklarıyla ilgili yaptığı çalışması gibi kuramsal çalışmalara yer vermek istemiştir.

Bu vitrin, gerek belge (makale, dergi, kitap, tez) gerekse yöntem (saha çalışması, roman, kuramsal eser) çeşitliliği sayesinde alışveriş mekanlarının bürünebileceği şekil ve genel olarak kent alanları ve özellikle İstanbul’da görünürleşen ekonomik, toplumsal ve kentsel olguları anlamak adına yapılan incelemeleri sunmaya bir kapsam iddası olmaksızın çalışmaktadır.

Vitrin için seçilmiş kitap listesi:

CEZAR, Mustapha, (1985), Tipik yapılariyle Osmanlı şehirciliğinde çarşı ve klasik dönem imar sistemi,  MSÜ Mimarlık Fakültesi
BECH, Victoire, (2010), L’incidence de la gentrification sur la vie nocturne du quartier Tünel Asmalimescit à Beyoglu (Istanbul), enquête de terraindans le cadre du Séminaire sur la Turquie contemporaine, à l’Institut français des études anatoliennes d’Istanbul (IFEA)
DESSE., R-P, FOURNIE, A., GASNIER A., LEMARCHAND, N., METTON., A., SOUMAGNE., J., (sous la direction de), (2008), Dictionnaire du commerce et de l’aménagement, Rennes, Presses Universitaires de Rennes.
ERKIP, F., (2003), « The shopping mall as an emergent public space in Turkey », Environment and Planning A, 2003, volume 35, pp. 1073-1093.
HARİS, Exertzoglou,(2003),  “The cultural uses of consumption: Negotiating class, gender, and nation in the ottoman urban centers during the 19th century” Int. J. Middle East Stud. 35
FİDAN, Mehmet Sadettin, (2009), Geçmişten günümüze Türk hanları, İstanbul Tıcaret odası
FOX Richard, T. LEARS, Jackson Editors (1983), The Culture of Consumption: Critical Essays in American History,1880-1980,
GÜLERSOY Çelik, (1990), Story of the Grand Bazaar, Istanbul Kitaplığı
GÜNDÜZ Özdeş, (1998), Türk çarşıları, Tepe yayıları.
İLKUÇAN, Altan, Gentrification, community and consumption: Constructing, conquering and contesting “the Republic of Cihangir”, Master of science in business administration in the department of management of Bilkent university, Ankara
İSTBAKO, Revue Bakkal Dünyası, (juillet-aout 2008) n°8
KOÇU, Reşad ekrem, (2002), Tarihte İstanbul esnafı, Doğan Kitapçılık
LEHMAN-FRISCH, Sonia, CAPRON, Guénola,  « Le sentiment de quartier en milieu gentrifié : de San Francisco à Bogotá », Le quartier, Collection Recherche, La Découverte, (2007)
MILLER Daniel, « Une rue du nord de Londres et ses magasins : imaginaire et usages »,
Ethnologie française, 2005/1 Vol. 35, p. 17-26. DOI : 10.3917/ethn.051.0017
İSTOÇ, Plaquette de promotion projet commercial
Revue Urbanisme (2011), «  Le centre commercial contre la ville ? », n°377
SHIELDS Rob, (1992), Lifestyle Shopping, The subject of consumption, The international library of Sociology
TANATAR-BARUH, Lorans,(1993), Study in Commercial Life and Practices in Istanbul at the Turn of the Century : The Textile market, I and II, BA in Economics : Boğaziçi University
UNDERHILL, P. 2004. Call of the Mall: The Geography of Shopping. Simon & Schuster.
ZOLA, Au bonheur des dames, Folio Classique

Tarihin Kamusal Alanda Kullanımı

Version française

Şubat 2013

fetih-1453-1356526678Çevremiz, tarihçilerin bilimsel çalışmalarını da aşan şekilde tarihe göndermelerle doludur. Tarih, bu göndermeler aracılığıyla da üreyip yeniden çoğalmaktadır. Tarihin kamusal alanda kullanımı, Türkiye’de haliyle tartışmalara sahne olmakla beraber, bu konu etrafında şekillenen tepki, tartışma ve düşünceler sadece tabii ki Türkiye’ye has bir durum sergilememektedir.

Son dönemlerde Muhteşem Yüzyıl adlı televizyon dizisinin Türkiye’de yarattığı tartışmalar,  geçmişin kamusal alanda dolaşım, yeniden üretim ve kullanımı sorularını daha görünür kılmıştır. Altını çizmemiz gerekir ki tarihin kamusal alanda dolaşımına tek etken, televizyon ya da sinema yapımları tabii ki değildir. Geçmişin kullanılışı ya da belli bir tasvirinin oluşturulması türlü mekan ve tabakaların bir araya gelmesiyle ortaya çıkmaktadır.   

Kuşkusuz medya, sinema ve televizyon son derece revaçta. Geçen yıl Fetih 1453 filminin vizyona girmesinin yarattığı yankı da yine aynı duruma işaret etmektedir. 

Bu ayın vitrininde, geçmişin kamusal kullanımındaki alan ve katman çeşitliliğini yansıtmaya özen gösteriyoruz. Sinema ve televizyon yapımcılığının ötesinde, mimarlık ve kent mekanlarının planlanmasıyla da bir hayli ilgileniyoruz. Bu kullanımlar uzayıp gider çünkü tarihe göndermelerin görünürlüğü sadece tanınan ve tepki uyandıran kapsamlı projeleri içermemektedir -ki bu kentsel projeler arasında belli başlı şunları sayabiliriz : Taksim Meydanı’na bir Osmanlı kışlasınının yeniden inşası, ayrıca, İstiklal Caddesi’ndeki Demirören alışveriş merkezi restorasyonu ya da Çamlıca Tepesi’nde yeni bir cami inşası-. Bu türden kapsamlı projeler bir yana, geçmişe gönderme şu örneklerde de görülebilir : Eminönü’nde Osmanlı döneminin ünlü kişilerinin ismini yeniden yaşattırma amacıyla iskelelerin adlarının değiştirilmesi (Evliya Çelebi İskelesi). Aynı şekilde, eski dönem seyyar satıcı figürünün Osmanlı dönemi kostümleriyle Eminönü Meydanı’nda yeniden ortaya çıkması da yine aynı olguya işaret etmektedir.

Geçmişin kamusal alanda kullanımı müzecilik, tarih kitapları aracılığıyla eğitim, anma törenleri, kent mekanlardaki heykellerde işlenmektedir. Ayrıca bu kullanım daha az göze çarpan ortamlarda da gözlemlenebilir, örneğin lokantacılık, gıda, moda ve yeni hatıra eşyalarının ortaya çıkması gibi.

Geçmişin kamusal kullanımı çok çeşitli alanlarda karşımıza çıkmakta ve öne çıkarılan eskinin yansıma ve simgeleri de zenginlik göstermektedir. Son dönemlerde, Türkiye’deki bu uygulamalar üzerine ortaya çıkan tartışmalar bir yeni Osmanlıcılık eğilimini akla getirip çoğunlukla doğrudan siyasi güçlere dayandırılsa bile, kamusal alanda sunulan bir sürü geçmiş olduğunu hatırlatmakta fayda vardır.

Bu ayın vitrini konu hakkındaki düşüncelerimizi üç farklı açıdan işlemektedir.

  1. açı, geçmişin kamusal kullanımının gözlemlendiği alanların çeşitliliğini yansıtmayı (film, roman, kentsel planlamalar, günlük eşyaların yayılması, gıda vs…) amaçlar.
  2. açı, sadece Türkiye’ye özgün olmayan alan çalışmalarıyla, geçmişin kamusal alanda kullanılışını örneklendirmeye odaklanır.
  3. açı, geçmişin kullanımının yorumlanmasına yardımcı olacağına inandığımız birtakım kavramsal metinleri sunar.

Bu vitrin, detaylı bir döküm yapmanın ötesinde, geçmişin kamusal alanda kullanımını mercek altına almayı ve onu yalnızca tepeden inmeci olduğunu savunan bakış açısından kurtarmayı amaçlıyor. Çünkü geçmişin kamusal alanda kullanımı, her toplum ve her dönemde söz konusudur ve de bunun sadece tepeden inmeci bir durum olduğunu düşünen basit bir siyasi duruş da küçültücü olur. Burada aynı zamanda ilgimizi çeken kamusal alandaki geçmişin algılanma yolları ve bu konuda üretilen söylemler. Çünkü geçmişin  kamusal alanda, doğru ya da yanlış şekilde dolaşması, bizlere herşeyden önce zamanı nasıl algıladığımız ve de zaman ve mekan içinde varoluşumuza yüklediğimiz anlama şüphesiz işaret eder.

Konuyla ilgili aşağıdaki siteler de ziyaret edilebilir:

http://ehess.dynamiques.fr/usagespublicsdupasse/
http://cvuh.blogspot.com/

Seçilen kitapların listesi :

Robert Stradling, 20. Yüzyıl Avrupa Tarihi Nasıl Öğretilmeli, Istanbul, Tarih Vakfı, 2003
Büşra Ersanlı, İktidar ve Tarih. Türkiye’de ‘Resmî Tarih’ Tezinin Oluşumu (1929-1937), Istanbul, İletişim, 1996
Etienne Copeaux, Tarih ders kitaplınrda (1931-1993), Türk Tarih Tezinden Türk-Islam Sentezine, Istanbul, Tarih Vakfı, 1998
Israel Gershoni, Amy Singer, Y. Hakan Erdem, Middle East Historiographies Narrating the twentieth century, London,University of Washington Press, 2006
Dominique Chansel, Beyaz Perdeki Avrupa Tarih üğretimi ve Sinema, Istanbul, Tarih vakfı, 2003
Cüneyt Kanat, Tarihin Medya ile İmtihanı, Tarih, Medya ve Kurgu, Istanbul, Yeditepe, 2012
‘Tarih ve Roman İlişki Üzerine’ Tarih ve Toplum, aylık ansiklopedik dergi, 33.
Esra Özyürek, Nostalgia for the Modern, State Secularism and Everyday Politics in Turkey, London, Duke University Press, 2006
Yael Navaro-Yashin, Faces of the State, Princeton, Princeton University Press, 2002
Deniz Göktürk, Levent Sosyal, Ipek Türeli, Orienting Istanbul, London, Routledge, 2010
Eric Hosbawm, Terence Ranger, The invention of Tradition, Cambridge, Canto, 1992
Maurice Halbwachs, La mémoire collective, Paris, Albin Michel, 1950
Christian Delacroix, François Dosse, Patrick Garcia, Historicités, Paris, La découverte, 2009
François Hartog, Régimes d’historicité, présentisme et expériences du temps, Paris, Le Seuil, 2003
Marc Ferro, Les tabous de l’Histoire, Paris, Nil, 2002

Makaleler :

Dominique Damamme, Marie-Claire Lavabre, ‘Les historiens dans l’espace public’, Sociétés contemporaines, numéro 39, 2000
Tessa Morris Suzuki, The past within us : Media, Memory, History’ Verso, London-New-York, 2005

Basında çıkan makaleler :

Cüneyt Kanat : Tarih, Medya ve Kurgu, Birikim 23/02/2011
John Peet : The trouble with ottomania, The Economist 22/11/2010/
Suna Çağaptay, Soner Çağaptay, Ottomania all the rage in Turkey, Todays zaman 01/04/2012
Pascal Lorot : Ottomania, dans le feu l’Empire ottoman, Le nouvel Economiste 30/03/2010

Detaylı bilgi için: Tarih Diyarında Kültür Vadisi (Zeytinburnu)

Türkiye’nin yeni dış politikası

Version française

Ocak 2013

pol ext presTürkiye’nin dış politikası, Atatürk’ün “Yurt’ta sulh, cihan’da sulh” sözüne dayanarak, soğuk savaş kapsamında, Batı’ya verdiği desteği ve iki bloğun arasında tampon bölge rolünü üstlenmesiyle vurgulanmıştır. O dönemde Türkiye, iddialı bir dış politikadansa daha çok bölgesel bir denge kurma arayışındaydı. 1980’lerde liberal Turgut Özal’ın önderliğinde, Orta Asya ve Balkanlar’da başlatılan etkinlik politikası devam ettiği halde, 1990’lı yıllarda Avrupa Birliği’ne girme projesi Türk dış politikasının nakaratı haline gelmiştir.

Ancak AKP’nin 2002’de iktidar’a gelmesi yeni bir Türk dış politikası tanımlanmasında dönüm noktası olmuştur. Avrupa Birliği’ne üye olma tutkusu, Avrupa devlet başkanlarının Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne üyeliğini sürekli reddetmeleriyle, yerini yavaş yavaş bir bezginliğe bırakmıştır. Bu doğrultuda, dışişleri bakanı Ahmet Davutoğlu yönetiminde, “stratejik derinlik” diye adlandırılan yeni bir dış politika uygulaması başlatılmıştır. Söz konusu uygulama, “komşu ülkeler ile sıfır sorun” politikasını gözeterek Türkiye ile küçük ve orta güçlerin arasında mevcut diplomatik ilişkilerin gelişmesi ve Türk dış politikasında bir denge arayışını hedeflemektedir. Bu durumun diğer önemli bir boyutu da,  dış politikanın tam teşekküllü parçası olarak kabul gören bireysel eylemlere değer verilmesidir. Zaten daha önce hiç bugünkü kadar Türk dış politikası sivil toplum eylemleri tarafından ne tartışma konusu olmuş ne de bazen bu eylemler tarafından başlatılmıştı. Örneğin, Mavi Marmara meselesinin temelindeki IHH örgütünün Türkiye’nin Ortadoğu’daki siyasi etkileşimine sahadaki etkili varlığıyla katkıda bulunmaktadır.

Artık Türk dış politikası yanlızca devlet kurumları tarafından üretilen, “yukarıdan inme” bir eylem olarak algılanmamalıdır. Bu politika, bundan böyle kurumsal oluşumlar, müslüman insani yardım örgütleri ve iş adamlarından oluşan birçok yüzle karşımıza çıkmakta olup kaynağını diplomatik ilişkiler ve bir o kadar da  ticaret ve dinin çoğu zaman eş gittiği etkileşim ağlarından almaktadır. Bu bağlamda, 120’den fazla ülkede, bazen Türk diplomasisinin daha tam olarak ulaşmadığı yerlerde, Fethullah Gülen’in okul şebekesi, Türkiye temsilciliği konusunda öncü olarak kabul görmektedir.

Türkiye’nin dahil olduğu bölgesel dengesizlik ortamında dış politikasının geleceği merak konusu. Zor durumdaki Suriye, hala çözümsüz olan Kürt sorunu ve İsrail ile şiddetli gerilimi hesaba katılırsa Türkiye’nin iddialı ve yeni dış politikasının geleceği an itibariyle belirsiz görünüyor.

Trabzon Vitrini

Version française

Aralık 2012

pres trabzon180Geçen ay size dört üniversitesi olan Kayseri şehirini tanıttık.  Bu ay sizi, sekiz başkonsolosluğu olan liman kenti Trabzon ile tanıştırmak istiyoruz. Aslında, sekiz konsolosluktan beşi fahri başkonsolosluktur: Gürcistan, İran, Rusya başkonsoloslukarı ve Almanya, Panama, Makedonya, Estonya, Slovakya fahri başkonsoloslukları.

Trabzon, yakın bir tarihte Kayseri gibi Büyükşehir Belediyesi oldu (kanun 6360 12/11/2012).

Türkye’nin Kuzey kesiminda bulunan Trabzon, yıllar boyu Asya’yı gezmek isteyen yolcular için kaçınılmaz geçiş yoluydu, bu doğrultuda kısa süreliğine Fransız ve İngiliz başkonsoloslukları açılmıştı (şehri ziyaret  edenler arasında Xenophon, Evliya Çelebi, Marco Polo, Nicolas Bouvier’yi saymak mümkün). Yüzyılın başına kadar Trabzon uluslararası ticaretin kilit noktasıydı. Sovyetler Birliği’nin dağılışı sırasında kent, Kafkasya’daki eski Sovyet Cumhuriyetleriyle kısa bir dönem, bölgede rus pazarı (işportacılık) ve nataşa (fuhuş) olarak bilinen olgulardan dolayı bağlantılıydı. Sümela Manastırın çok ziyaret edilmesi ve Trabzon/Tebriz ticaret yolunun tekrar işleve girmesi yanı sıra, esas günümüzde Trabzon karadenize komşu ülkelerden gelen tüccarları, emekli grupları, Yunanlı dini grupları (2010’dan beri Sümela’da Meryemana’nın göğe yükselişi yortusu için ayin düzenleniyor) ve buraya iklimi için Körfez’den gelen turistleri çekmekte.

IFEA’nın kütüphanesi, Yerasimos koleksiyonuyla – eski müdürün bağışı – eski Rum cemaati ve yüzyılın başında yer alan silahlı çatışmaları anlatan Türkçe ve Yunanca, nadir belgelere sahip.

Bu koleksiyon sayesinde Anadolu mirasının çerçevesinde, Trabzon ve bölgesi’nde ortodokslar ve müslümanlar, sonrasında Yunanlılar ve Türkler arasında diyaloğun var olduğu gözlemlemek mümkün (aralıklı propagandalar, silahlar, mübadeleler, müzik, haclar ile…) Yerasimos koleksiyonu’nun emeli, tıpkı yakın dönemde 2007 ve 2010’da Ramses 2 araştırma programın kapsamında IFEA’da düzenlenen, Alexandre Toumarkine ve Nikos Sigalas tarafından yönetilen Türk –Yunan barışın devlet-dışı aktörleri  sunumunda olduğu gibi, bu diyaloğu yansıtmak.

1700 trabzon sinop 17 trebizonde trabzon harita 1924 trabzon routes-pontique
Trabzon limanı panoramik gravürü 1735 in Peregrinus in Jerusalem (Fremdling zu Jerusalem), Myller, A. M., Vienna & Nurnberg Engraver: J Hiller, A J Mansfelt, J J Ditzler, J F Fischer et al. Carte du tracé des routes de Trébizonde et des environs établie par le capitaine de corvette Z[adig] Khanzadian, Paris, éd. L. de Bertalot, 1924 Trabzon ili turistik yaylalar haritasi Trabzon valiliğin websitesi‘nde bulunur 1924, Profil des routes de la chaîne pontique

Kayseri Vitrini

Version française

Kasım 2012’den itibaren, IFEA kütüphane vitrini artık dönemsel temalarla düzenlenecek.

Vitrin sırasıyla tematik sunumlara da hizmet edecek (şehirler, gündemdeki konular, sorunlar, yazarlar… vb.).
“Tematik vitrin” dizisini günümüzde ikisi devlet toplam dört üniversiteye sahip Anadolu’nun tek şehri olan Kayseri yani eski adıyla Caeserea ile başlatıyoruz.

kayseri AG M

Kayseri, IFEA’nın Anadolu’ya açılımının ilk adımı

1947 Kayseri Germir MIFEA, Ankara Fransız Büyükelçiliğin himayelerinde ve Ecole Nationale Supérieure d’Architecture de Strasbourg (ENSAS), Kayseri Erciyes Üniversitesi ve Strasbourg Belediyesinin katkılarıyla Kayseri’de gerçekleştirilen mimarlık atölyesinde, Fransız ve Türk öğrencilerinin araştırma teslim oturumunda bulundu. Atölye, Kayseri’nin 1986’da Büyükşehir olmasıyla önem kazanan eski çevre köyü Germir’in (bkz 1947 tarihli harita) yenilenmesi/ yeniden düzenlenmesi/restorasyonunu hedeflemekteydi.  1922 yılına kadar köy, yakınında bulunan ve daha çok bilinen Tavlun gibi azınlık köyü olarak geçiyordu. (Germin’in kuzey kapısı, Kuzey –Batı / Güney –Doğu kesitinde).

Bu nedenle, Albert Gabrielin ve 1930’larda bölgede çalışan (Delaporte gibi) arkeologların bölgede halen varlığı hissedilmektedir. IFEA‘nın kütüphanesindeki önemli Kayseri kitapları da Gabriel’in Halil Eldem veya Vacit İmamoğlu ile beraber önemini vurgular.

Devam eden Kayseri/Strasbourg merkez dışı çalışmarın beraberinde, Kayseri Belediyesi İmar ve Şehircilik Daire Başkanlığıyla  da işbirliği kuruldu.