Tous les articles par Nicolas Ressler-Fessy

Doctorant à l’Institut Français de Géopolitique (Paris 8), Nicolas Ressler-Fessy est impliqué dans les travaux de l’Axe Migrations et Mobilités (AMiMo) de l’IFEA.

Kâh milli, kâh yerel açıdan işlenmiş Türkiye’nin politik ekonomisi

Ocak 2017
Version française

Siyaset dünyası ile kurdukları ilişkilerde, patronların günümüzde nasıl kamplaştıklarına yoğunlaşan incelemeler ile birlikte, Türkiye’de politik ekonomi konulu çalışmalarda, 1990lı yıllardan itibaren kuşkusuz bir yenilik gözlemlenmiştir. Bu incelemelerde, “tüccarlar” ve “sanayiciler” çekişmesinin üzerinde daha az durularak, yeni kuşak işadamlarının ortaya çıkışı ile Türkiye’de yükselişe geçen siyasal İslam ve bilhassa AKP’nin iktidara gelmesi arasındaki ilişki kavranmaya çalışılmıştır (Buğra A. ve Savaşkan O, 2015 ; Buğra A., 1994 ; Heper M., 2014). Söz konusu değişim, özellikle patroncu çevrelerin sürdürdüğü mücadele çerçevesinde; Türk siyasetinin İslamcı kanadı ile laik kanadı arasında kalan her bir siyasi kesimin kendi işadamlarını bir araya getiren dernekleri kurmasıyla birlikte gözlenir (Özel I., 2015 ; Yankaya D., 2013). Böylelikle ilgi, belirgin bir biçimde, sektörler üzerine yoğunlaşan çalışmalardan, bölgeler arasındaki rekabet konusuna doğru kayar. Memleketleriyle öne çıkan bilhassa Anadolu kökenli bu yeni kişiler, eski seçkinlerin devletçi ve kemalist iktidarını eleştirip, ayrıca, meşruiyetlerinin temeli olarak dini aidiyetlerini öne çıkarırlar.

Ekonomik yapı ve yerel seçkinlerin şehirlerde inşa ettiği mekanlar arasındaki ilişkiyi konu alan eserlerin yurt çapında piyasaya çıkması tam da bu döneme rastlar. Bu çalışmalar, belediye veya işadamı gibi, yereldeki kurum ve girişimcilerin iktisadi büyümeyi nasıl sırtlanarak, memleketlerinden birer “girişimci şehir” yarattıklarını, siyasi iktisat merceğinden ele alır (Bayırbağ, M. K., 2007). Yereldeki yeni orta sınıfın siyasi açıdan gösterdiği hareketlilik sonucu yeni kaynakların ortaya çıkmasında ciddi ilerlemeler kaydedilir. Öyle ki Gaziantep, Kayseri, Konya, Denizli politik ekonomi merceğinden kapsamlıca çalışılmış şehirlere örnektir (Doğan, A. E., 2007 ; Bayırbağ, M. K., 2007 ; Cengiz K., 2013 ; Öz Ö., 2004 ; Varol C., 2009 ; Kuyucu T., Danış D., 2015). Türkiye’de devlet, siyaset, iktisat ve toplum arasındaki ilişkilerin dönüşüm süreçlerini, siyasetçiler ve memleketleri ile kurulan ilişkileri temel alarak işleyen bu incelemelerin, ekonomi alanındaki çalışmalara yeni bir bakış kazandırmak gibi önemli bir yanı vardır.

Hükümetin Gülen cemaatiyle mücadelesinin damgaladığı Türkiye’nin yakın dönem gündemiyle ilgili olarak, Gülenci ağların iş çevrelerindeki gelişimini ele alan çalışmalar mevcuttur. Cemaatin birçok ülkedeki okulları aracılığıyla kurduğu ağları, iş camiası ile kurulan ağları takip etmiştir (Pandya S., Gallagher N., 2012 ; Hendrick J. D., 2013). 15 Temmuz 2016 tarihli darbe girişimi sonrasında, cemaatle ilişki şüphesi taşıyan şirketler, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu isimli devlet kurumuna devredilmiştir. Bu yaptırımlar, Türkiye’deki iş çevreleri ve siyasi iktidar mercileri arasındaki ilişki bakımından düşündürücüdür. Gülen cemaatine yakın iş çevrelerine ait dernekleri bir araya getiren Türkiye İşadamları ve Sanayiciler Konfederasyonu (TÜSKON) ve AKP makamları arasındaki ilişkiler diplomasi alanını da etkilemiştir (Angey G., 2014). Öte yandan 2000li yıllar boyunca işadamları ve siyasetçilerin yerelde kurdukları bağlar ile hâlihazırda yeniden şekillenen ilişkilerin nasıl seyredeceği de irdelenmelidir (Dorronsoro G., Gourisse B., 2014).

Politik ekonomi alanında yürütülen çalışmalar, her kesimden kabul görmemekte ve iktisadi konuların meseleyi siyasileştiren biçimde el alınmasına şüpheyle yaklaşabilmektedir. Özellikle Türkiye Ekonomi Kurumu Vakfı’nın yayınları aracılığıyla, iktisatçılar incelemelerinde Malatya, Denizli, Sivas, Kahramanmaraş, Çanakkale, Doğu Karadeniz gibi Anadolu şehir ve bölgelerine yoğunlaşmışlardır (Küçüker C., 1998 ; Akbostancı E. et Erdoğdu O. S., 2011). Söz konusu çalışmalar arasında, 1929 ekonomik krizi döneminde kuruluş amacı, devletin iktisadi önlemlerini desteklemek olan vakfa iktisatçıların sunduğu incelemelere bilhassa rastlanır. Ayrıca ticaret odaları ve patron dernekleri gibi Türk ekonomisinde rol oynayan unsurların desteklediği İktisadi Kalkınma Vakfı da, Avrupa Birliği’ne (AB) yönelik lobi faaliyeti görevi gören birçok eser yayımlamaktadır. Kıbrıs meselesinden AB’de uygulanan vergi politikalarına varana dek, ekonomik ve sosyal açıdan gayet farklı konuları işleyen bu yayınlar, ekonomik ilişkilere uzlaşmacı bir biçimde yaklaşmaktadır.

Kitap ve makalaler

  • Angey G., « La recomposition de la politique étrangère turque en Afrique subsaharienne. Entre diplomatie publique et acteurs privés », Note de l’Ifri, 201
  • Bayırbağ M. K., « Continuity and Change in Public Policy: Redistribution, Exclusion and State Rescaling in Turkey », International Journal of Urban and Regional Research, volume 37, 2013
  • Bianchi R., Interest Groups and Political Development in Turkey, 1984, Princeton – TurHm 195
  • Buğra A., State and business in modern Turkey, 1994, New-York – TurCont 082
  • Buğra A., « Class, Culture and State: An Analysis of Interest Representation by Two Turkish Business Associations », International Journal of Middle East Studies, n°30, 1998, pp.521-539
  • Buğra A., and Savaşkan O., « Politics and Class: The Turkish Business Environment in the Neoliberal Age » New Perspectives on Turkey, 2012, n°46, pp.27–63 – P289
  • Buğra A. et Savaşkan O., Türkiye’de Yeni Kapitalizm; Siyaset, Din ve İş Dünyası, 2015, Istanbul – TurCont 533
  • Demir Ö., Acar M., Toprak M., « Anatolian Tigers or Islamic Capital: Prospects and Challenges », Middle Eastern Studies, n°6, volume 40, 2004, pp. 166-188
  • Dorronsoro G., Gourisse B., « Une clé de lecture du politique en Turquie : les rapports Etats-Partis », Politix, n°107, 2014, pp. 195-218
  • Insel A. (dir.), La Turquie entre l’ordre et le développement : Eléments d’analyse sur le rôle de l’état dans le processus de développement, 1984, Paris – TurHm 0185
  • Hendrick J. D., Gülen, The Ambiguous Politics of Market Islam in Turkey and the World, 2013, New-York – TurCont 514
  • Heper M. et Keyman E. F., « Double-Faced State: Political Patronage and the Consolidation of Democracy in Turkey », Middle Eastern Studies, volume 34, n°4, 1998, pp. 259-277 – P111
  • Heper M. (dir.), Strong State and Economic Interest Groups, De Gruyter, 2014
  • Kazgan G., Tanzimat’tan 21. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi: Birinci Küreselleşmeden İkinci Küreselleşmeye, 2002, Istanbul – EcTur 56
  • Koraltürk M., Türkiye’de ticaret ve sanayi odaları 1880-1952, 2002, Istanbul – TurHm 588
  • Koraltürk M., Erken Cumhuriyet Döneminde Ekonominin Türkleştirilmesi, 2011, Istanbul – TurHm 728
  • Öniş Z., Türem U., « Business, Globalization and Democracy : A Comparative Analysis of Turkish Business Associations », Turkish Studies, 2001, pp. 94-120
  • Öniş Z., « Crises and Transformations in Turkish Political Economy », Turkish Policy Quaterly, n°3, volume 9, 2010
  • Öniş Z. et Şenses F., Turkey and the Global Economy, Neo-Liberal RestrucTuring and Integration in the Post-Crisis Era, 2013, New-York – TurCont 542
  • Özel I., State-Business Alliances and Economic Development. Turkey, Mexico and North Africa, Routledge, 2015, New-York
  • Pandya S., Gallagher N., The Gülen Hizmet Movement and its Transnational Activities. Case studies of altruistic activism in contemporary Islam, 2012 – ISLG 199
  • Serdaroglu Ö., « Les transformations des registres d’action du TÜSIAD dans les années 1990 : le rôle de l’enjeu européen », European Journal of Turkish Studies, 2009
  • Sönmez M., Kırk haramiler, Türkiye’de holdingler, 1987, Istanbul – FTH 213
  • Yankaya D., La nouvelle bourgeoisie islamique. Le modèle turc, 2013, Paris – TurCont 519

Bölge ve yerele odaklı çalışmalar

  • Bayirbag, M. K., Local entrepreneurialism, state re-scaling and scalar strategies of representation. The case of the city of Gaziantep, Turkey, Thèse de doctorat, 2007
  • Bayirbag, M. K., « Local Entrepreneurialism and State Rescaling in Turkey », Urban Studies, n°47, 2010, pp. 363-385
  • Cengiz K., Yav İşte Fabrikalaşak Anadolu Sermayesinin Oluşumu: Kayseri Hacılar Örneği, 2013, İstanbul: İletişim Yayınları
  • Danış D., Kuyucu T., « Similar Processes, Divergent Outcomes: A Comparative Analysis of Urban Redevelopment Projects in Three Turkish Cities », Urban Affairs Review, n°51, 2015, pp. 381-413
  • Doğan, A. E., Eğreti Kamusallık, Kayseri Örneğinde İslamcı Belediyecilik, 2007, Istanbul – ObsUrb 1619
  • Öz Ö., Clusters and Competitive Advantage, 2004
  • Özcan G. B., « A critical analysis of decentralisation and local economic development : the Turkish case », Environment and Planning C: Government and Policy, volume 24, 2006, pp 117-138
  • Varol C., Entrepreneurial Networks in Local Industrial Development: Empirical Evidences from Turkey, 2009

Türkiye Ekonomi Kurumu Vakfı yayınları

  • Akbostancı E. et Erdoğdu O. S., Küresel Bunalım ve Karadeniz Bölgesi Ekonomileri, Türkiye Ekonomi Kurumu, 2011, Ankara
  • Küçüker C., Anadolu’da Hızla Sanayileşen Kentler: Denizli Örneği, Türkiye Ekonomi Kurumu, 1998, Ankara

L’économie politique turque en questions : question nationale, question locale

1-imageJanvier 2017
Türkçe çeviri

Les études en économie politique en Turquie connaissent depuis les années 1990 un renouveau certain au travers des études s’intéressant aux fragmentations internes et contemporaines du patronat dans ses rapports avec le monde politique. En attachant une importance moindre à la rivalité « commerçants » et « industriels », ces recherches essaient de saisir le rapport entre l’émergence d’une nouvelle génération d’hommes d’affaires avec la montée en puissance de l’Islam politique en Turquie, et plus spécifiquement, avec l’arrivée au pouvoir du Parti de la justice et du développement (AKP) (Buğra A. et Savaşkan O, 2015 ; Buğra A., 1994 ; Heper M., 2014). Ces transformations s’opèrent notamment dans le champ du militantisme patronal, avec l’apparition d’associations patronales, se partageant une clientèle d’hommes d’affaires, selon des lignes de clivages recoupant les segmentations politiques turques entre pôle islamique et pôle séculariste (Özel I., 2015 ; Yankaya D., 2013). De manière particulièrement efficace, le questionnement se déplace depuis les études sectorielles vers les compétitions territoriales. Le référent territorial est en effet particulièrement mobilisé par ces nouveaux acteurs, aux origines anatoliennes, qui utilisent également le référent religieux islamique comme source de leur légitimité, en contestant le pouvoir des anciennes élites étatistes et kémalistes.

C’est à cette aune-là que l’on voit émerger des études monographiques à l’échelle métropolitaine, qui étudient les rapports entre construction économique et production de l’espace urbain par les élites locales. Ces travaux présentent ainsi sous le prisme de l’économie politique la manière dont le développement économique est pris en charge par les entrepreneurs locaux – les mairies, les hommes d’affaires – et comment ils parviennent à transformer leurs territoires en « villes entreprenantes » (Bayırbağ, M. K., 2007). De véritables stratégies d’accumulation de ressources sont à l’œuvre, grâce à la mobilisation politique des nouvelles bourgeoisies locales : les villes anatoliennes de Gaziantep, Kayseri, Konya, Denizli sont des territoires particulièrement bien étudiés sous ce prisme (Doğan A. E., 2007 ; Bayırbağ M. K., 2007 ; Cengiz K., 2013 ; Öz Ö., 2004 ; Varol C., 2009 ; Kuyucu T., Danış D., 2015). Ces travaux présentent le grand intérêt de renouveler les études économiques, en considérant les rapports au politique et au territoire comme fondamentaux dans les processus de transformation en cours en Turquie, dans les interactions entre l’État, l’économie et la société (Insel A. (dir.), 1984).

De manière plus récente et en lien avec l’actualité turque de la lutte menée par le gouvernement contre la « Cemaat » de Fethullah Gülen, des ouvrages cherchent à comprendre la manière dont les réseaux gülenistes se sont développés au sein du monde des affaires. Ces réseaux ont accompagné ceux développés de manière transnationale par les écoles de la Cemaat (Pandya S., Gallagher N., 2012 ; Hendrick J. D., 2013). Après la tentative de coup d’État du 15 juillet 2016, les entreprises soupçonnées d’entretenir des liens avec la Cemaat ont été placées sous tutelle par l’organisme d’État Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu. Ces procédures interpellent sur les relations existant en Turquie entre le monde patronal et les structures du pouvoir politique. Les liens entre la confédération des associations patronales proches de la Cemaat – le TÜSKON – et les instances politiques de l’AKP ont notamment eu des impacts sur la scène diplomatique (Angey G., 2014). Cependant, les investigations sur l’état des relations au niveau local durant les années 2000, ainsi que sur l’avenir des recompositions en cours sur les rapports entre entrepreneurs et politiques restent encore largement à mener (Dorronsoro G., Gourisse B., 2014).

Les réflexions menées en économie politique ne font pas toujours l’unanimité, et l’approche politiste des questions économiques peut susciter de la part des économistes quelques réserves. Ces derniers proposent également des études territorialisées, notamment via les publications de la Fondation de l’Institut économique de Turquie (Türkiye Ekonomi Kurumu Vakfi – TEKV) dans les villes ou province d’Anatolie : Malatya, Denizli, Sivas, Kahramanmaraş, Çanakkale, région de la mer Noire orientale (Küçüker C., 1998 ; Akbostancı E. et Erdoğdu O. S., 2011). Il s’agit surtout d’ouvrages rédigés par des économistes à destination de l’institut dont l’objectif était à sa création en 1929 de développer les capacités d’anticipation économique de l’Etat turc dans le contexte de la dépression économique de 1929. De son côté, la Fondation du développement économique (İktisadi Kalkınma Vakfı – IKV), également soutenue par les acteurs de l’économie turque, des chambres de commerce aux associations patronales, propose de nombreux ouvrages de lobbying en direction de l’Union européenne (UE). Ses publications portent ainsi sur des sujets économiques ou sociaux variés de la question chypriote à celle des politiques de taxations en vigueur dans l’UE, dans une approche consensuelle des rapports économiques.

Ouvrages et articles généraux

  • Angey G., « La recomposition de la politique étrangère turque en Afrique subsaharienne. Entre diplomatie publique et acteurs privés », Note de l’Ifri, 2014
  • Bayırbağ M. K., « Continuity and Change in Public Policy: Redistribution, Exclusion and State Rescaling in Turkey », International Journal of Urban and Regional Research, volume 37, 2013
  • Bianchi R., Interest Groups and Political Development in Turkey, 1984, Princeton – TurHm 195
  • Buğra A., State and business in modern Turkey, 1994, New-York – TurCont 082
  • Buğra A., « Class, Culture and State: An Analysis of Interest Representation by Two Turkish Business Associations », International Journal of Middle East Studies, n°30, 1998, pp.521-539
  • Buğra A., and Savaşkan O., « Politics and Class: The Turkish Business Environment in the Neoliberal Age » New Perspectives on Turkey, 2012, n°46, pp.27–63 – P289
  • Buğra A. et Savaşkan O., Türkiye’de Yeni Kapitalizm; Siyaset, Din ve İş Dünyası, 2015, Istanbul – TurCont 533
  • Demir Ö., Acar M., Toprak M., « Anatolian Tigers or Islamic Capital: Prospects and Challenges », Middle Eastern Studies, n°6, volume 40, 2004, pp. 166-188
  • Dorronsoro G., Gourisse B., « Une clé de lecture du politique en Turquie : les rapports Etats-Partis », Politix, n°107, 2014, pp. 195-218
  • Insel A. (dir.), La Turquie entre l’ordre et le développement : Eléments d’analyse sur le rôle de l’état dans le processus de développement, 1984, Paris – TurHm 0185
  • Hendrick J. D., Gülen, The Ambiguous Politics of Market Islam in Turkey and the World, 2013, New-York – TurCont 514
  • Heper M. et Keyman E. F., « Double-Faced State: Political Patronage and the Consolidation of Democracy in Turkey », Middle Eastern Studies, volume 34, n°4, 1998, pp. 259-277 – P111
  • Heper M. (dir.), Strong State and Economic Interest Groups, De Gruyter, 2014
  • Kazgan G., Tanzimat’tan 21. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi: Birinci Küreselleşmeden İkinci Küreselleşmeye, 2002, Istanbul – EcTur 56
  • Koraltürk M., Türkiye’de ticaret ve sanayi odaları 1880-1952, 2002, Istanbul – TurHm 588
  • Koraltürk M., Erken Cumhuriyet Döneminde Ekonominin Türkleştirilmesi, 2011, Istanbul – TurHm 728
  • Öniş Z., Türem U., « Business, Globalization and Democracy : A Comparative Analysis of Turkish Business Associations », Turkish Studies, 2001, pp. 94-120
  • Öniş Z., « Crises and Transformations in Turkish Political Economy », Turkish Policy Quaterly, n°3, volume 9, 2010
  • Öniş Z. et Şenses F., Turkey and the Global Economy, Neo-Liberal RestrucTuring and Integration in the Post-Crisis Era, 2013, New-York – TurCont 542
  • Özel I., State-Business Alliances and Economic Development. Turkey, Mexico and North Africa, Routledge, 2015, New-York
  • Pandya S., Gallagher N., The Gülen Hizmet Movement and its Transnational Activities. Case studies of altruistic activism in contemporary Islam, 2012 – ISLG 199
  • Serdaroglu Ö., « Les transformations des registres d’action du TÜSIAD dans les années 1990 : le rôle de l’enjeu européen », European Journal of Turkish Studies, 2009
  • Sönmez M., Kırk haramiler, Türkiye’de holdingler, 1987, Istanbul – FTH 213
  • Yankaya D., La nouvelle bourgeoisie islamique. Le modèle turc, 2013, Paris – TurCont 519

Études régionales, locales.

  • Bayirbag, M. K., Local entrepreneurialism, state re-scaling and scalar strategies of representation. The case of the city of Gaziantep, Turkey, Thèse de doctorat, 2007
  • Bayirbag, M. K., « Local Entrepreneurialism and State Rescaling in Turkey », Urban Studies, n°47, 2010, pp. 363-385
  • Cengiz K., Yav İşte Fabrikalaşak Anadolu Sermayesinin Oluşumu: Kayseri Hacılar Örneği, 2013, İstanbul: İletişim Yayınları
  • Danış D., Kuyucu T., « Similar Processes, Divergent Outcomes: A Comparative Analysis of Urban Redevelopment Projects in Three Turkish Cities », Urban Affairs Review, n°51, 2015, pp. 381-413
  • Doğan, A. E., Eğreti Kamusallık, Kayseri Örneğinde İslamcı Belediyecilik, 2007, Istanbul – ObsUrb 1619
  • Öz Ö., Clusters and Competitive Advantage, 2004
  • Özcan G. B., « A critical analysis of decentralisation and local economic development : the Turkish case », Environment and Planning C: Government and Policy, volume 24, 2006, pp 117-138
  • Varol C., Entrepreneurial Networks in Local Industrial Development: Empirical Evidences from Turkey, 2009

Ouvrages publiés par le Türkiye Ekonomi Kurumu Vakfi

  • Akbostancı E. et Erdoğdu O. S., Küresel Bunalım ve Karadeniz Bölgesi Ekonomileri, Türkiye Ekonomi Kurumu, 2011, Ankara
  • Küçüker C., Anadolu’da Hızla Sanayileşen Kentler: Denizli Örneği, Türkiye Ekonomi Kurumu, 1998, Ankara
Cite this article as: Nicolas Ressler-Fessy, "L’économie politique turque en questions : question nationale, question locale," in Dipnot, 02/01/2017, https://dipnot.hypotheses.org/2013.